جنگي صورتحال ۾ پاڪستان جي ڪمزور معيشت

هن وقت اسرائيل آمريڪا-ايران جنگ ۾ پاڪستان سفارتي ۽ دفاعي طور تي دنيا ۾ عزت ۽ وقار حاصل  ڪيو آهي. هندستاني حملي جو موثر جواب ڏيڻ کانپوءِ پاڪستان جو مضبوط دفاع دوستن توڙي دشمنن ۾ ساراهه جوڳو رهيو آهي. صدر ٽرمپ کي پوري دنيا ۾ اهڙو فيلڊ مارشل ۽ اهڙو وزيراعظم نٿو ملي. هو بار بار ڪامياب دفاعي حڪمت عملي ۽ هندستان جهڙي ملڪ خلاف فتح جي تعريف ڪندي نظر آيو. سعودي عرب به ساڳئي جنگ ۾ فتح کانپوءِ پاڪستان سان دفاعي معاهدو ڪيو اهو سوچيندي ته پاڪستان اسلامي دنيا جو واحد ملڪ آهي جيڪو ٻن مقدس هنڌن جي حفاظت ڪرڻ جي قابل آهي. پاڪستان ايران سان پنهنجي ڀائراڻي لاڳاپن کي ڪو به نقصان نه پهچڻ ڏنو آهي. هي ڪامياب ترين سفارتڪاري جو هڪ نادر مثال آهي. چين سان اسان جي دوستي ۽ آمريڪا سان اسان جا گهرا لاڳاپا رهيا آهن، جيڪي تاريخ ۾ ياد رکڻ جي لائق آهن. اسان جي عزت ۽ وقار پنهنجي جاءِ تي موجود آهي، اسان جي وزيراعظم جا پوري دنيا ۾ چرچا هلي رهيا آهن، پر تلخ حقيقت اها آهي ته اسان جي معاشي حالت تباهي جي ڪناري تي پهچي چڪي آهي، اسان جي اقتداري سياستدانن جا پوري دنيا جا دورا ۽ روزانو نوان معاهدا اسان جو پيٽ نٿا ڀري سگهن. اسان اڃان تائين قرضن مٿان قرض وٺي رهيا آهيون. آءِ ايم ايف جا سخت شرط اسان جي معيشت جي پيرن ۾ رڪاوٽ آهن، اسان جون اڌ کان وڌيڪ صنعتون بند ٿي ويون آهن. تيل ۽ بجلي جون قيمتون آسمان سان ڳالهيون ڪري رهيون آهن. ٽن سالن جي مسلسل ڪوششن جي باوجود، في الحال پرڏيهي سيڙپڪاري جو ڪوبه امڪان نظر نٿو اچي. ملڪ اندر ڏينهون ڏينهن بيروزگاري وڌي رهي آهي. ملازمت ڪندڙ ماڻهن تي ٽيڪسن جو بار ايترو وڌي ويو آهي جو انهن جي آمدني ڏهه سال اڳ وانگر آهي. تعميراتي شعبو، جيڪو 20 کان وڌيڪ شعبن جي انجڻ آهي، ان تي ايترو ٽيڪس لڳايو ويو آهي جو هاڻي ڪوبه سيڙپڪار هن شعبي ۾ دلچسپي نٿو رکي، صنعتڪار پنهنجا ڪاروبار ٻين ملڪن ڏانهن منتقل ڪري رهيا آهن ۽ پاڪستاني نوجوان ٻين ملڪن ۾ پنهنجو مستقبل ڳولهي رهيا آهن. تازو يو اي اي جو وڏو اعلان سامهون آيو آهي جنهن موجب جيڪڏهن قرض جي رقم وقت سر واپس نه ڪئي وئي ته پاڪستان سان لاڳاپيل سياستدانن جون يو اي اِي ۾ موجود ملڪيتون ضبط ڪيون وينديون. ذريعن موجب هي قدم مالي ذميوارين جي ادائگي کي يقيني بڻائڻ لاءِ کنيو پيو وڃي. مطلب ته پوري دنيا اسان کي نيچ ڏيکارڻ لاءِ قدم پئي کڻي ۽  معيشت ناڪام ٿي چڪي آهي، وزيراعظم شهباز شريف کي فيصلو ڪرڻو آهي ته هو پنهنجي بهترين ڪاروباري تربيت ۽ تجربي کي استعمال ڪندي پاڪستان جي معيشت لاءِ اهڙو قدم کڻي ته جيئن اسان جو جمود وارو نظام نه رڳو شروع ٿئي، پر هلڻ به شروع ڪري. هونئن به هن ڪم لاءِ وزيراعظم شهباز شريف مثالي شخص آهي. هن پنهنجي پيءُ ميان محمد شريف کان صنعت ۽ انتظام ۾ تربيت ورتي ۽ سالن تائين اتفاق گروپ ۽ شريف گروپ جو ڪاروبار سنڀاليندو رهيو آهي. هو معاشي فائدن ۽ نقصانن کي چڱي طرح ڄاڻي ٿو. موجوده جنگي صورتحال کانپوءِ، شهباز شريف لاءِ هي آخري موقعو آهي ته هو پاڪستان جي معيشت کي ان جي وقار ۽ حيثيت مطابق تعمير ڪري. جيڪڏهن معيشت صحيح نه آهي ته واٽر لو ويجهو ايندو ويندو. جيڪڏهن معاشي انگ اکر صحيح رخ ۾ وڌڻ شروع ٿين ٿا ته واٽر لو وڌيڪ پري ٿي ويندو. سعودي عرب ۽ پاڪستان جي وچ ۾ دفاعي معاهدو انتهائي اهميت جو حامل آهي. اسان کي خبر ناهي ته اندر ڇا ٿي رهيو آهي، پر هن معاهدي سان پاڪستان جي تنگ معيشت کي کولڻ جي اميد هئي جيڪا نه ٿي سگهي ۽ پاڪستان ڏينهون ڏينهن ڌٻڻ ۾ ڦاسندو پيو وڃي. اسان جا آمريڪا سان به مثالي لاڳاپا هئا ۽ صدر ٽرمپ کي امن جي نوبيل انعام ڏيارڻ جي حمايت کان وٺي، غزا امن بورڊ جو اهم ميمبر پڻ آهي، پر آءِ ايم ايف ۽ ورلڊ بينڪ جي قرضن کان علاوه پاڪستان لاءِ ڪو به نئون معاشي معاهدو يا نئون دفاعي ساز و سامان، ايف 16 جهاز يا معاشي بهتري لاءِ ڪا به امداد نه ملي سگهي آهي. اسان سمجهون ٿا ته آمريڪا سان دوستي جي ڪري محفوظ آهيون، پر تاريخ گواهه آهي ته جنهن به آمريڪا سان دوستي رکي آهي ان کي تباهيءَ کانسواءِ ڪجهه به نه مليو آهي. پوءِ عراق جو صدر صدام حسين هجي، اسامه بن لادن ھجي يا افغانستان جي سر زمين هجي، پر تازو عربن کيس پير ڪري پوڄيو تن کي ٽرمپ پاران گارين کانسواءِ ڪجهه به نه مليو آهي. ايتري تائين جو تازو اتحادي عربن کي ڌمڪي ڏيندي چيو اٿائين ته جنگ ۾ جيڪو منهنجو خرچ ٿيو آهي اهو توهان ڏيو، ٻي صورت ۾ نتيجا ڀوڳڻ لاءِ تيار ٿيو. چين اسان جو ويجهو ملڪ آهي، پر چين جي تعاون سان هلندڙ منصوبا نهايت سست رفتاريءَ جو شڪار آهن. روڊ نيٽ ورڪ ۽ معاشي انقلاب جا خواب سچا نه ٿيا آهن. هن مهل تائين گڏيل عرب امارات، ڪوويت، قطر ۽ وچ اوڀر جا بيشمار دورا ڪيا ويا آهن، پر ڇا انهن مان ڪو معاشي فائدو مليو آهي؟ جنهن جو جواب (نه) ۾ آهي. ائين ئي وچ ايشيا جي ڪيترن ئي ملڪن سان ظاهري لاڳاپا تمام گهڻا گهرا آهن، پر پوءِ به معاشي کوٽ برقرار آهي. جيڪڏهن وزيراعظم شهباز شريف جهڙو معاشي ذهانت به هن موقعي مان فائدو نه وٺي سگهي ٿو ته پوءِ ڪهڙو سياستدان اهو ڪم ڪري سگهندو؟

اهو ياد رکڻ گهرجي ته جيڪڏهن ملڪ جو دفاع مضبوط ڪرڻو آهي ته هڪ مضبوط معيشت ضروري آهي.سوويت يونين، سوين ايٽمي هٿيار هجڻ جي باوجود، پنهنجي معيشت جي تباهيءَ سبب تباهه ٿي ويو. دفاع کي مضبوط رکڻ لاءِ فوج کي دنيا ۾ جديد ۽ مقابلي وارو بڻائڻ لاءِ پئسن جي ضرورت آهي. پاڪستان جي مضبوط دفاعي ساک کي برقرار رکڻ لاءِ هڪ صحتمند معيشت ضروري آهي. هي اهو وقت آهي جنهن ۾ وزيراعظم ميان شهباز شريف کي فيصلو ڪندڙ ڪردار ادا ڪرڻو پوندو. مسلم ليگ (ن) جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ جو سڀ کان وڏو سبب به اهو هو ته عمران خان پاڪستاني معيشت کي ڊيفالٽ جي ڪناري تي آندو هو ۽ حڪمران پارٽي جو خيال هو ته مسلم ليگ (ن) هميشه اهڙيون پاليسيون ٺاهيندي آهي جيڪي ملڪ کي معاشي طور تي بهتر بڻائينديون آهن. ان مثالي تصور مسلم ليگ (ن) کي ٻيهر طاقت ڏني ته جيئن اهو معيشت کي ماضي وانگر واپس ٽريڪ تي رکي سگهي. هن وقت ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته ملڪي معيشت کي مستحڪم ڪيو وڃي، قرض وٺڻ بند ڪيو وڃي. آمريڪا جي غلاميءَ مان جان ڇڏائڻ جو هن کان وڌيڪ ٻيو موقعو نه ملندو. اسان جو پنهنجو دفاعي ۽ سفارتي وقار آهي  ان تي غور ويچار ڪيو وڃي سعودي عرب سميت ٻين ملڪن جي اجاين معاهدن کان نجات حاصل ڪري ملڪي معيشت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مخلص دوستن سان معاهدا ڪيا وڃن. شهباز حڪومت کي ٻه سال گذري ويا آهن. جيڪڏهن پي ڊي ايم سان گڏ وقت به شامل ڪيو وڃي ته پوءِ هي عرصو ٽي سالن کان وڌي ويو آهي. ان جي باوجود معيشت ۾ تبديليون نه آيون آهن، ماڻهو مهانگائيءَ جي گهاڻي ۾ پيسجي رهيا آهن. جڏهن ماڻهو سک جو ساهه کڻندا ته پوءِ حڪومت کي ڪامياب سمجهيو ويندو، ٻي صورت ۾ ان کي ناڪام حڪومت جي ذمري ۾ ليکيو ويندو.