ايران ۽ نيدرلينڊز جا “شهريت” واري قانون تي صلاح مشورا

آمريڪا، اسرائيل ۽ ايران جي وچ ۾ جاري تڪرار جي نتيجي ۾ ڪجهه وچ اوڀر وارين رياستن انهن ماڻهن جي شهريت ختم ڪرڻ شروع ڪري ڏني آهي جن کي اهي غدار سمجهن ٿا. بحرين جي پارليامينٽ جي اڳوڻي ميمبر جواد فيروز کي ٽيليويزن ڏسندي خبر پئي ته سندس شهريت رد ڪئي وئي آهي. هو ان وقت لنڊن جي مختصر دوري تي هو، جڏهن گهرو وزارت مخالف ڌر سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي شهريت رد ڪرڻ جو اعلان ڪيو. فيروز ٽي وي تي 31 نالن جي هڪ فهرست ڏٺي، جنهن ۾ سندس پنهنجو نالو به شامل هو. سندس مطابق اهو نومبر 2012ع جو دور هو، جڏهن کيس گرفتار ڪيو ويو، مٿس تشدد ڪيو ويو ۽ پوءِ سندس شهريت رد ڪئي وئي. هو ان سڄي معاملي ۾ اڪيلو نه هو؛ بحرين جي اختيارين هن دوران 990 ماڻهن جي شهريت رد ڪئي هئي. سندس شهريت رد ٿيڻ کانپوءِ فيروز برطانيه ۾ سياسي پناهه لاءِ درخواست ڏني ۽ هاڻي سلام فار ڊيموڪريسي اينڊ هيومن رائيٽس نالي هڪ تنظيم هلائي ٿو، پر کيس يقين آهي ته ايران عراق جنگ جي نتيجي ۾ بحرين ۾ مهاجرن سان ساڳي تاريخ ورجائي ويندي. عمان جي وچ اوڀر رياست پڻ فيبروري 2025ع ۾ پنهنجي شهريت جي قانونن ۾ ترميم ڪئي. هاڻي قانون موجب جيڪڏهن ڪو شهري زباني يا عملي طور سلطنت عمان يا سلطان جي خلاف ڪوبه ڏوهه ڪري ٿو يا ڪنهن به تنظيم ۾ شامل ٿئي ٿو جيڪا ملڪ کي نقصان پهچائي سگهي ٿي ته ان جي شهريت رد ڪئي ويندي. انساني حقن جي ڪارڪنن جو چوڻ آهي ته انهن سرگرمين يا تنظيمن جي ڪا واضح تشريح ناهي، تنهن هوندي به حڪومت قانون کي پنهنجي مخالفن خلاف استعمال ڪري سگهي ٿي.

تازو ئي گڏيل عرب امارات مان اهڙيون رپورٽون سامهون آيون آهن، جو اتي رهندڙ ڪجهه ايرانين جو چوڻ آهي ته انهن جا رهائشي اجازت ناما رد ڪيا ويا آهن. اماراتي عملدارن الزامن کي رد ڪندي چيو آهي ته ايراني برادري ملڪ جو هڪ اهم حصو آهي. جڏهن ته ڪيترين ئي نيوز ايجنسين ايراني پرڏيهين سان ڳالهايو آهي، جن جا رهائشي اجازت ناما رد ڪيا ويا آهن. ايران ۾ به ساڳئي قسم جي ڪارروائين جي وارننگ جاري ڪئي پئي وڃي. گذريل هفتي هڪ ايراني سياستدان ٻاهر رهندڙ ايرانين کي ڌمڪي ڏني ته جيڪڏهن اهي دشمن ملڪن سان تعاون ڪندا ته انهن جي شهريت رد ڪئي ويندي. بهرحال هٿيار طور شهريت جو استعمال انهن ملڪن تائين محدود ناهي؛ هي رجحان يورپ ۽ آمريڪا ۾ به وڌي رهيو آهي. آمريڪا ۾ ٽرمپ انتظاميه تازو ئي انصاف کاتي کي حڪم ڏنو آهي ته سوين آمريڪين جي شهريت رد ڪرڻ جي عمل کي تيز ڪيو وڃي ۽ شهريت لاءِ موجوده درخواست ڏيندڙن جي اسڪريننگ لاءِ نيون هدايتون جاري ڪيون وڃن. گذريل سال هيومن رائيٽس واچ جرمني ۾ قدامت پسند پارٽين جي تجويزن تي تنقيد ڪئي، هڪ خفيه ورڪنگ پيپر جي ليڪ ٿيڻ کانپوءِ، جنهن ۾ ٻٽي شهريت وارن جا جرمن پاسپورٽ رد ڪيا ويندا، جيڪڏهن اهي دهشتگردي، يهودي دشمني يا انتهاپسندن جا حامي هجن ها. هيومن رائيٽس واچ خبردار ڪيو ته وچ اوڀر وارين رياستن ۾ نون قانونن وانگر، مٿي ڏنل اصطلاحن جي ڪا واضح تشريح ناهي ۽ اهو واضح ناهي ته ان حوالي سان فرق ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙي کي روڪڻ لاءِ ڪهڙا حفاظتي اپاءُ ورتا ويندا. ماهرن جي مطابق شهريت کي هٿيار بڻائڻ جو رجحان وڌيو آهي. ڇاڪاڻ ته شهريت کي حق بدران عزت سمجهيو وڃي ٿو، گذريل ٻن ڏهاڪن ۾ ان رويي تيز رفتار حاصل ڪئي آهي. آمريڪي رياست مسوري ۾ ويبسٽر يونيورسٽي ۾ بين الاقوامي انساني حقن جي پروفيسر لنڊسي ڪنگسٽن چوي ٿي ته “رياستون ڊگهي عرصي کان شهريت کي هٿيار طور استعمال ڪري رهيون آهن، پر ان جي نوعيت تبديل ٿي رهي آهي.” گلوبل سٽيزنشپ آبزرويٽري ۽ هالينڊ جي انسٽيٽيوٽ فار اسٽيٽليسنيس اينڊ انڪلوزيشن پاران 2022ع جي هڪ مطالعي مطابق 11 سيپٽمبر 2001ع کان وٺي ٻن ڏهاڪن ۾ سيڪيورٽي جي بنيادن تي شهريت جي منسوخي جو استعمال ۽ دائرو وڌايو ويو آهي. محققن اهو پڻ نوٽ ڪيو آهي ته هي رجحان خاص طور تي وچ اوڀر ۽ يورپ ۾ تيز آهي. ڪنگسٽن ڊي ڊبليو کي ٻڌايو ته 9/11 جهڙن حملن ڪيترن ئي ماڻهن جي ڪنهن به ملڪ ۾ پنهنجي قانوني حيثيت بابت سوچڻ جو طريقو بدلائي ڇڏيو آهي. “ماڻهن شهريت کي هڪ اهڙي شيءِ جي طور تي ڏسڻ شروع ڪيو آهي جيڪا مستقل ناهي. ڪا اهڙي شيءِ جيڪا ڪمائڻي پوندي آهي ۽ مسلسل ثابت ڪرڻي پوندي آهي.” هوءَ چوي ٿي ته ڪنهن جي شهريت کي ختم ڪرڻ آسان ٿي ويو آهي، جيتوڻيڪ اها انساني حقن جي قانون جي مڪمل خلاف ورزي آهي.

ماهرن جو خيال آهي ته جيتوڻيڪ ايران ۾ جنگ کان اڳ به شهريت کي هٿيار طور استعمال ڪرڻ جو رجحان موجود هو، پر هن تازي صورتحال ان کي وڌيڪ خراب ڪري ڇڏيو آهي. آمريڪا ۾ قائم ڪارنيگي اينڊومينٽ فار انٽرنيشنل پيس جي تجزيه نگارن موجب ايران جنگ وچ اوڀر وارن ملڪن ۾ شهريت تي اڳ ۾ ئي سخت پابندين کي وڌائي ڇڏيو آهي. ماهرن موجب، هن جنگ اتي ٿيندڙ سست سڌارن کي مڪمل طور تي روڪي ڇڏيو آهي ۽ حڪومتون هاڻي وڌيڪ دٻاءُ ۽ عدم استحڪام محسوس ڪري رهيون آهن. هن صورتحال ۾ اهي سياسي ڪنٽرول وڌائڻ لاءِ سخت قدم کڻي رهيون آهن، جنهن ۾ مخالفن يا شڪي سمجهيل ماڻهن جي شهريت رد ڪرڻ شامل آهي. گلوبل سٽيزنشپ آبزرويٽري ۽ هالينڊ جي ڪو ڊائريڪٽر امل ڊي چاڪيرا جي مطابق، جيڪڏهن توهان بحرين کي ڏسو ته 2013ع کانپوءِ شهريت رد ڪرڻ جي ڪيسن ۾ اضافو ٿيو ۽ پوءِ حڪومت بين الاقوامي دٻاءُ سبب ڪجهه سڌارا ڪيا. بهرحال بحرين هاڻي ٻيهر ساڳئي طرف وڌي رهيو آهي ۽ اهو حيران ڪندڙ نه هجڻ گهرجي. لبنان ۽ ايران تي حملا ۽ مغربي ملڪن پاران اسرائيل ۽ آمريڪا کي جوابده قرار ڏيڻ ۾ ناڪامي بين الاقوامي قانون تحت واضح طور تي غير قانوني آهي. هن وقت اسان بين الاقوامي قانون جي بي پرواهي ڏسي رهيا آهيون ۽ مون کي لڳي ٿو ته اهو سڀ هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهي. ڇو ته بحرين جي شهريت جي پنهنجي پراڻي طريقي ڏانهن واپسي حڪومت جي ان يقين جو نتيجو آهي ته ان کي هاڻي جنگ واري صورتحال کانپوءِ شهريت کي هٿيار طور استعمال ڪرڻ جي ڪري ذميوار نه رکيو ويندو. ان سلسلي ۾ گذريل ڏينهن ايراني پرڏيهي وزير عباس عراقچي ۽ ڊچ پرڏيهي وزير ٽام برينڊسن ٽيليفون تي ڳالهيون ڪيون. ايراني ميڊيا موجب ٻنهي پرڏيهي وزيرن ٻه طرفي لاڳاپن تي بحث ڪيو. جڏهن ته ٻنهي اڳواڻن علاقائي ۽ سفارتي ترقي تي به خيالن جي ڏي وٺ ڪئي. ايران ۽ نيدرلينڊز جا لاڳاپا تاريخي طور تي سفارتي ۽ تجارتي رهيا آهن، پر 1979 جي ايراني انقلاب کان وٺي ڪڏهن گهٽ ته ڪڏهن وڌ ٿيندا رهيا آهن. يورپي يونين (EU) جي ميمبر جي حيثيت سان نيدرلينڊز جي ايران پاليسي ڪافي حد تائين يورپي يونين جي مجموعي حيثيت سان هڪجهڙائي رکي ٿي. ٻنهي ملڪن جي پرڏيهي وزيرن جي وچ ۾ سفارتي ڳالهيون (جهڙوڪ اپريل 2026 ۾ ايراني پرڏيهي وزير عباس عراقچي ۽ نيدرلينڊز جي هم منصب ڪيسپر ويلڊڪيمپ جي وچ ۾) اولهه ايشيا ۾ ٻه طرفي لاڳاپن ۽ ترقي تي بحث جاري رکيو آهي. ٻنهي ملڪن جي گڏيل احترام ۽ مفادن جي بنياد تي نيدرلينڊز سميت يورپي ملڪن سان ڳالهين ۾ شامل ٿيڻ ۽ لاڳاپن کي ترقي ڏيڻ جو خواهشمند آهي. ان سان گڏ واپار ۽ علاقائي لاڳاپن جي هڪ ڊگهي تاريخ آهي. ان کان علاوه ڊچ اختيارين پاران علاقائي استحڪام ۾ ايران جي ڪردار کي اهم سمجهيو وڃي ٿو.