ماحول ۽ حياتيءَ لاءِ پلاسٽڪ جي وڌندڙ زهر جو خطرو

پلاسٽڪ آلودگي آهستي آهستي جديد دنيا جي سڀ کان سنگين ماحولياتي بحرانن مان هڪ بڻجي چڪي آهي. ڀرجي ويل ڪچرا ڪنڊين، شهرن جي بند نالين، گدلي دريائن کان وٺي ساهه گهٽيندڙ سمنڊن تائين، پلاسٽڪ جو فضلو هاڻي انسان ۽ فطرت لاءِ آزار بڻجي ويو آهي. سهولت ۽ ترقي جي علامت سمجهيو ويندڙ پلاسٽڪ اڄ هڪ مستقل عالمي خطرو بڻجي چڪو آهي. جيتوڻيڪ پلاسٽڪ آلودگي هڪ عالمي مسئلو آهي، پر ان جي شدت، ذريعا ۽ اثر هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف نظر اچن ٿا. عالمي اندازن موجب، 1950ع واري ڏهاڪي کان وٺي هاڻي تائين نَوَ ارب ٽن کان وڌيڪ پلاسٽڪ پيدا ڪيو ويو آهي، پر ان مان ڏهه سيڪڙو کان به گهٽ ري سائيڪل ٿي سگهيو آهي. باقي پلاسٽڪ يا ته ساڙيو ويو آهي، زمين ۾ دفن ڪيو ويو آهي يا سڌو قدرتي ماحول ۾ داخل ٿي ويو آهي. هر سال لکين ٽن پلاسٽڪ برساتن، ٻوڏن، ڪمزور ڪچرو انتظامي نظامن ۽ بي قابو استعمال سبب دريائن ۽ سمنڊن ۾ پهچي ٿو. هڪ دفعو جڏهن پلاسٽڪ ماحول ۾ داخل ٿئي ٿو ته اهو ڏهاڪن تائين ختم نٿو ٿئي، پر ٽٽل ٽڪرن جي صورت ۾ مائيڪرو پلاسٽڪ بڻجي پاڻي، مٽي ۽ خوراڪ جي زنجيرن کي آلوده ڪري ٿو. پلاسٽڪ آلودگي جو سڀ کان ڳڻتي جوڳو اشارو اهو آهي ته هر سال ڪيترو پلاسٽڪ سمنڊن ۾ داخل ٿئي ٿو. تازين عالمي جاچن موجب سڀ کان وڌيڪ فضلو ملين ٽن جي حساب سان 42.0 آمريڪا، چين جيڪو تيزيءَ سان ري سائيڪلنگ سسٽم بهتر ڪر رهيو آهي 21.5، ڀارت وڏي آبادي سبب 9.5، ڏکڻ آمريڪا ۾ برازيل سڀ کان وڌيڪ ڪچرو پيدا ڪندڙ ملڪ 11.3، سمنڊ ۾ فضلو اڇلائيندڙ وڏن ملڪن ۾ انڊونيشيا 9.1 ملين ٽن جي ترتيب سان اچن ٿا. هن چارٽ مان خبر پوي ٿي ته سڀني کان وڌيڪ پلاسٽڪ جو فضلو پيدا ڪندڙ ملڪ آمريڪا آهي.

 اهو سڌو سنئون ڪچرو انتظام، دريائن جي ڪنٽرول ۽ سامونڊي حڪمراني ۾ موجود ڪمزورين ڏانهن اشارو ڪن ٿا. وڏين آباديَن ۽ تيز شهري واڌ ويجهه وارن ملڪن ۾ اڪثر ڪچرو گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ نموني سان ضايع ڪرڻ ۾ ڏکيائيون پيش اچن ٿيون، جنهن سبب پلاسٽڪ پاڻيءَ جي وهڪرن ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. موسمي ٻوڏون ۽ ناقص طريقي سان منظم ڪيل ڪچرا خانا هن رساءَ کي وڌيڪ تيز ڪن ٿا، خاص طور تي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾.

هيءَ درجابندي خاص طور تي وڌيڪ آمدني وارن ملڪن ۾ استعمال تي ٻڌل معيشتن جي ڪردار کي اجاڳر ڪري ٿي، جتي في ماڻهو پلاسٽڪ جو استعمال انتهائي وڌيڪ آهي. جيتوڻيڪ امير ملڪن وٽ عام طور تي بهتر ڪچرو گڏ ڪرڻ جا نظام هوندا آهن، پر پيدا ٿيندڙ پلاسٽڪ جي وڏي مقدار جي ري سائيڪلنگ جي ڍانچي تي شديد دٻاءُ نظر اچي ٿو. ان کان علاوه، ڪيترن ئي سالن تائين ترقي يافته ملڪ پنهنجو پلاسٽڪ فضلو غريب ملڪن ڏانهن موڪليندا رهيا، جنهن سان مسئلو حل ٿيڻ بدران ماحولياتي بار ٻين تي منتقل ٿيو. شايد پلاسٽڪ آلودگي جو سڀ کان اهم پيمانو غلط نموني سان منظم ڪيل پلاسٽڪ فضلو آهي يعني اهو پلاسٽڪ جيڪو صحيح نموني گڏ ڪري ري سائيڪل يا ضايع نٿو ڪيو وڃي ۽ جيڪو زمين ۽ پاڻيءَ جي ماحولياتي نظامن کي آلوده ڪرڻ جو سڀ کان وڏو سبب بڻجي ٿو. پلاسٽڪ آلودگي جو دارومدار صرف پلاسٽڪ جي استعمال تي ناهي، پر ان جي انتظام تي آهي. ڪمزور ميونسپل خدمتون، ناقص ڪچرا ڪنڊيون، محدود ري سائيڪلنگ سهولتون ۽ قانونن تي عملدرآمد جي کوٽ پلاسٽڪ کي ماحول ۾ داخل ٿيڻ جو موقعو ڏين ٿيون. ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن ۾ ڪچرو کليل نموني سان اڇلايو يا ساڙيو وڃي ٿو، جنهن سان زهريلو دونهون نڪري ٿو، جيڪو انساني صحت کي نقصان پهچائي ٿو ۽ هوا جي آلودگي وڌائي ٿو.

پلاسٽڪ آلودگي جا ماحولياتي اثر انتهائي سنگين ۽ وري موٽائڻ جهڙا نٿا رهن. سامونڊي ماحولياتي نظام سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿين ٿا. پلاسٽڪ جو فضلو سامونڊي جاندارن لاءِ سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ ٿئي ٿو، اهو هر قسم جي سامونڊي جيو جي لاءِ جنهن ۾ مڇيون، واڳون، ويل مڇيون، ڊالفن ۽ سامونڊي زندگيءَ تي پلجندڙ پکي سڀني لاءِ هڪ جيترو خطرناڪ آهي ۽ ان کانپوءِ سامونڊي خوراڪ جڏهن انسان واپرائي ٿو ته انساني صحت لاءِ به ساڳئي ريت هاڃيڪار آهي. هاڻي اها گدلاڻ گهرن سمنڊن ۽ آرڪٽڪ برف ۾ به ملي چڪي آهي، مطلب ته ڌرتيءَ جو ڪوبه حصو محفوظ ناهي ۽ آخرڪار اهي گدلاڻ جا ذرا انساني ۽ حيواني خوراڪ جو حصو بڻجي وڃن ٿا. ان کان اڳتي اها گدلاڻ نيڪال جي نظام کي بند ڪري شهري ٻوڏن کي وڌائي ٿي، جيڪا ڪيترن ئي ڏکڻ ايشيائي شهرن ۾ وڌندڙ مسئلو آهي. پلاسٽڪ جا ٽڪرا ۽ ڪيميائي جزا مٽي کي آلوده ڪري زرعي پيداوار تي منفي اثر وجهي رهيا آهن. مائڪرو پلاسٽڪ انساني رت، ڦڦڙن ۽ پليسينٽا ۾ به مليا آهن. جيتوڻيڪ تحقيق جاري آهي، پر سائنسدان خبردار ڪن ٿا ته پلاسٽڪ ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيميائي جزا هارمونل نظام کي متاثر ڪري رهيا آهن، مدافعتي نظام کي ڪمزور ڪن ٿا ۽ دائمي بيمارين جو خطرو وڌائي رهيا آهن. ڊگهي مدي وارا اثر اڃان مڪمل طور تي معلوم ناهن، پر نمائش جي وڏي سطح انتهائي ڳڻتي جوڳي آهي. پاڪستان جهڙن ملڪن لاءِ، عالمي درجابنديون هڪ خبردار ڪندڙ سبق آهن. تيزي سان وڌندڙ آبادي، پلاسٽڪ جو وڌندڙ استعمال ۽ ڪچري کي ري سائيڪل ڪرڻ وارو ڪمزور انتظام بهتر ڪرڻ جي ضرورت آهي. ڇو ته هن وقت اسان پلاسٽڪ آلودگي جي خطري ڏانهن تيزيءَ سان ڌڪجي رهيا آهيون. جيتوڻيڪ پلاسٽڪ جي ٿيلهين تي پابنديون ۽ پاليسي فريم ورڪ موجود آهن، پر انهن تي مڪمل عملدرآمد نظر نٿو اچي. جيڪڏهن ڪچرو گڏ ڪرڻ، ري سائيڪلنگ جي ڍانچي ۽ عوامي آگاهي ۾ وڏيون سيڙپڪاريون نه ڪيون ويون ته پاڪستان به انهن ملڪن جي فهرست ۾ شامل ٿي سگهي ٿو، جتي دريائن ۽ سمنڊن ۾ پلاسٽڪ جو رسجڻ قابو کان ٻاهر ٿي چڪو آهي.

پلاسٽڪ آلودگي کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪيترن ئي سطحن تي ڪارروائي ضروري آهي. عالمي سطح تي، پلاسٽڪ آلودگي کي ان جي سڄي زندگيءَ جي چڪر، پيداوار کان ضايع ڪرڻ تائين، ختم ڪرڻ لاءِ قانوني طور پابند عالمي معاهدي تي ڳالهيون هلي رهيون آهن. جيڪڏهن اهڙو معاهدو موثر نموني لاڳو ٿيو ته اهو دنيا ۾ پلاسٽڪ جي ڊيزائين، استعمال ۽ انتظام کي بنيادي طور تي تبديل ڪري سگهي ٿو. قومي حڪومتن کي به هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ پلاسٽڪ تي ضابطو آڻڻ، ڪچري کڻڻ کان وٺي ان جي انتهائي ڊمپنگ واري پروسيس کي مضبوط نظام سان جوڙڻ جي ضرورت آهي ۽ “ايڪس ٽينڊڊ پروڊيوسر رسپانسبيليٽي” جهڙين اسڪيمن ذريعي پيدا ڪندڙن کي ذميوار بڻائڻو پوندو. ان سان گڏ عوامي روين ۾ تبديلي به انتهائي اهم آهي. غير ضروري پلاسٽڪ جي استعمال ۾ گهٽتائي، ٻيهر استعمال لائق متبادل چونڊڻ ۽ ڪچري کي صحيح نموني سان ڌار ڪرڻ سان وڏو فرق آڻي سگهجي ٿو. ڪاروباري ادارن کي به صرف ظاهري پائيداري جي دعوائن کان اڳتي وڌي، واقعي ري سائيڪل لائق ۽ حياتياتي طور تي ختم ٿيندڙ پيڪيجنگ ۾ سيڙپڪاري ڪرڻي پوندي.

پلاسٽڪ آلودگي جديد زندگيءَ جو لازمي نتيجو ناهي؛ اها پاليسي سازن، معاشي ترجيحن ۽ سماجي عادتن جو نتيجو آهي. عالمي درجابنديون هڪ حقيقت واضح ڪن ٿيون ته ذميواري غير برابر آهي، پر نتيجا سڀني کي ڀوڳڻا پون ٿا. جيڪڏهن فوري ۽ گڏيل قدم نه کنيا ويا ته پلاسٽڪ جو فضلو گڏ ٿيندو رهندو، ماحولياتي نظامن کي زهر بڻائيندو ۽ انساني ڀلائي کي نقصان پهچائيندو رهندو. دنيا وٽ اڃان به هن رجحان کي ختم ڪرڻ لاءِ موقعا موجود آهن، جنهن ۾ حڪومتن، صنعتن ۽ شهرين کي وقتائتا فيصلا ۽ قدم کڻندا، نه ته پلاسٽڪ اسان جي دور جو سڀ کان مستقل ورثو بڻجي ايندڙ نسلن کي تباهي تحفي ۾ سونپي ويندو.