دي ائٽلانڪ سعودي عرب جي مستقبل ۽ آمريڪا سان لاڳاپن تي ولي عهد جو انٽرويو حصو ٻيون
حصو ٻيون
دي ائٽلانڪ ۾ مذهبي سڌارن، سعودي عرب جي مستقبل ۽ آمريڪا سان لاڳاپن تي ولي عهد جو مڪمل انٽرويو جيڪو سعودي گزٽ به مڪمل طور تي شايع ڪيو آهي، همسري توهان جي لاءِ ان کي ترجمو ڪري پيش ڪري رهي آهي.
5- دي ائٽلانٽڪ
انهن جو خيال آهي ته اها بي عزتي آهي.
ولي عهد
اها انهن لاءِ سٺي خبر آهي جيڪڏهن اسان اهو اصطلاح استعمال ڪريون. جيڪڏهن اسان چئون ته ”اعتدال پسند اسلام“، اهو مشورو آهي ته اسان سعودي عرب ۽ ٻين اسلامي ملڪن ۾ اسلام کي نئين شيءِ ۾ تبديل ڪري رهيا آهيون، جيڪا ڳالهه درست ناهي.
اسان اسلام جي حقيقي تعليمات ڏانهن واپس موٽي رهيا آهيون، جنهن طريقي سان رسول الله ﷺ ۽ چئن خلفاءِ راشدين زندگي گذاري هئي، جيڪو آزاد ۽ پرامن معاشرو هو. انهن جي حڪومت هيٺ عيسائي ۽ يهودي رهندا هئا. انهن اسان کي سڀني ثقافتن، سڀني مذهبن جو احترام ڪرڻ سيکاريو. نبي ڪريم ﷺ ۽ چئن خليفن جون اهي تعليمات ئي ڪامل هيون.. اسان واپس اصل تعليم ڏانهن وڃي رهيا آهيون. ڇا ٿيو جو انتها پسندن پنهنجي مفادن لاءِ اسان جي مذهب کي يرغمال بڻائي نئين شيءِ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.
اهي ڪوشش ڪري رهيا آهن ته اهي ماڻهن کي اسلام کي اسلام پنهنجي نظر سان ڏيکارين ۽ مسئلو اهو هو ته ڪوبه انهن سان بحث ڪرڻ وارو نه هو ۽ نه ئي انهن سان سنجيدگي سان وڙهندو هو. تنهنڪري انهن کي انهن سڀني انتهاپسند خيالن کي پکيڙڻ جو موقعو مليو، جيڪي سني ۽ شيعه ٻنهي دنيا ۾ انتهائي دهشتگرد گروپن جي پيدائش جو سبب بڻيا.
هتي جي مذهبي اسٽيبلشمينٽ ۾ ائٽلانٽڪ ماڻهن جو چوڻ آهي ته اها انتهاپسندي گهڻو ڪري 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ اخوان المسلمين جي اثر جو نتيجو هئي، پر اهو به صاف نظر اچي ٿو ته سعوديءَ جو اثر تمام گهڻو هو، سعودي قدامت پسندي اصل شيءِ آهي.
6- دي ائٽلانٽڪ
وهابيت.
دي ائٽلانٽڪ
تنهن ڪري جيڪڏهن توهان چئو ته اسان اخوان المسلمين جي هن ٻاهرئين اثر کان نجات حاصل ڪري رهيا آهيون، اها هڪ شيءِ آهي، پر توهان انتهاپسندي جي سعودي جز سان ڪيئن ڊيل ڪري رهيا آهيو؟
ولي عهد
اخوان المسلمون، اخوان ان سموري انتهاپسندي کي پيدا ڪرڻ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو. انهن انتهاپسندي کي ڦهلائڻ لاءِ هڪ پل جو ڪردار ادا ڪيو. جڏهن توهان انهن سان ڳالهايو ته اهي انتها پسند نه هوندا، پر اهي توهان کي انتهاپسندي ڏانهن وٺي ويندا. اسامه بن لادن، اخوان المسلمين جو ميمبر هو؛ الظواهري، اخوان المسلمين جو ميمبر رهيو. داعش جو اڳواڻ، اخوان المسلمين جو ميمبر هوندو هو. تنهنڪري اخوت هڪ رستو آهي. اهو گذريل ڏهاڪن ۾ انتهاپسند گروهن جي تخليق ۾ هڪ مضبوط عنصر رهيو آهي، پر اهو سڀ اخوان المسلمين نه آهي. اهو ڪيترن ئي شين ۽ ڪيترن ئي واقعن جو ميلاپ آهي، نه رڳو مسلم دنيا، پر آمريڪا کان پڻ، مثال طور عراق تي حملو، جنهن انتهاپسند کي هٿي ڏيڻ لاءِ پروپيگنڊا ڪرڻ جو موقعو ڏنو. اها به هڪ حقيقت آهي ته سعودي عرب ۾ ڪجهه انتهاپسندن انتهاپسندي ۾ جيڪو ڪردار ادا ڪيو اهي اخوان المسلمين جا نه هئا، خاص ڪري ايران ۾ 1979ع جي انقلاب کانپوءِ ۽ مڪي ۾ مسجد نبوي کي اغوا ڪرڻ ۾.
وهابيت جي باري ۾ مان چوندس ته محمد بن عبدالوهاب نه نبي آهي، نه فرشتو آهي. هو ٻين ڪيترن عالمن وانگر صرف هڪ عالم هو، جيڪي پهرين سعودي رياست جي دور ۾، ڪيترن ئي سياسي اڳواڻن ۽ فوجي اڳواڻن ۾ رهندا هئا. ان وقت جزيره عرب ۾ مسئلو اهو هو ته ابن عبدالوهاب جا شاگرد فقط اهي ماڻهو هئا جيڪي لکڻ پڙهڻ ڄاڻندا هئا ۽ تاريخ انهن جي نقطهءِ نظر سان لکي ويندي هئي. ابن عبدالوهاب جي لکڻين کي ڪيترن ئي انتها پسندن پنهنجي ايجنڊا لاءِ استعمال ڪيو آهي، پر مون کي پڪ آهي ته جيڪڏهن ابن عبدالوهاب، بن باز ۽ ٻيا اڄ جيئرا هجن ها ته اهي انهن اولين ماڻهن ۾ شامل هجن ها جيڪي انهن انتهاپسند خيالن ۽ انهن دهشتگرد گروهن سان وڙهندا هجن ها. ڳالهه اها آهي ته داعش ڪنهن به زنده سعودي مذهبي شخصيتن کي مثال طور استعمال نٿو ڪري. جڏهن انهن مان ڪا شخصيت مري وڃي ٿي ته اهي انهن جي لفظن کي ۽ انهن جي نظرين کي پنهنجي مفاد جي تناظر ۾ ٽوڙي مروڙي بيان ڪن ٿا.
ابن عبدالوهاب سعودي عرب نه آهي. سعودي عرب ۾ سني ۽ شيعه رهن ٿا ۽ سني مان، توهان وٽ چار اسڪول آهن ۽ شيعه مختلف آهن ۽ انهن سڀني کي مذهبي بورڊن جي تعداد ۾ نمائندگي مليل آهي. اڄ انهن مان ڪوبه اسڪول ٻئي ڪنهن جي نظرين کي ڌڪڻ لاءِ زور ڏئي نٿو سگهي ته اهو سعودي عرب ۾ مذهب کي ڏسڻ جو واحد طريقو آهي. ٿي سگهي ٿو اهو واقعو اسان جي تاريخ جي ڪجهه حصن ۾ انهن واقعن جي ڪري ٿيو، جن بابت مون توهان کي ٻڌايو، خاص طور تي 80، 90 ۽ 2000 جي شروعات ۾، پر اڄ اسان صحيح رستي تي واپس آيا آهيون، جيئن مون چيو. اسان اصل ۾ واپس وڃي رهيا آهيون، خالص اسلام ڏانهن، ان ڳالهه کي يقيني بڻائڻ لاءِ ته سعودي عرب جو روح، اسلام جي بنياد تي، اسان جي ثقافت، چاهي قبائلي هجي يا شهري، قوم جي خدمت ڪري رهي آهي، عوام جي خدمت ڪري رهي آهي، علائقي جي خدمت ڪري رهي آهي. اسان کي اقتصادي ترقي طرف وٺي وڃي رهي آهي ۽ گذريل پنجن سالن ۾ ائين ئي ٿيو آهي. تنهنڪري اڄ مان اهو نه چئي رهيو آهيان ته اسان اهو ڪري سگهون ٿا. ٿي سگهي ٿو جيڪڏهن اسان 2016 ۾ هڪ انٽرويو ڪري رهيا هئاسين، توهان چوندا ته مان فرض ڪري رهيو آهيان ۽ اهو صرف سعودي عرب جي ولي عهد جو تجزيو آهي، پر اسان اهو ڪيو. توهان ان کي هاڻي سعودي عرب ۾ پنهنجي اکين سان ڏسو. اچو ۽ ان کي ڏسو ۽ سعودي عرب جا ڇهه ست سال اڳ جون وڊيوز ڏسو. اسان تمام گهڻو ڪم ڪيو آهي ۽ ڪجھ شيون اڃان ڪرڻ وڃي رهيا آهيون ۽ اسان ڪم ڪرڻ وارا آهيون انهن کي ٺاهڻ لاءِ.
7- دي ائٽلانٽڪ
واشنگٽن ۾ اسان جي جڏهن پهرين ملاقات ٿي، اسان سرپرستي جي قانونن ۾ تبديلي جي رفتار بابت ڳالهائي رهيا هئاسين ۽ توهان مون کي پنهنجي فون تي هڪ وڊيو ڏيکاري جنهن ۾ مردن جو هڪ گروهه ڪنهن شادي ۾ پنهنجن هٿيارن سان فائرنگ ڪري رهيو هو. مون کي خبر ناهي ته توهان کي ياد آهي يا نه؟
ولي عهد
مون کي ياد آهي.
دي ائٽلانٽڪ
۽ توهان چيو، ”ڏس، مون کي صحيح رفتار تي وڃڻو آهي. مان ايترو تيز نٿو وڃي سگهان. ڇو ته اهي ماڻهو هڪ خاص رفتار چاهين ٿا.“ پوءِ منهنجو سوال آهي ته ٽن سالن کان پوءِ ڇا توهان محسوس ڪري رهيا آهيو ته توهان هاڻي تيز ٿي رهيا آهيو؟
ولي عهد
مان سمجهان ٿو ته مون توهان کي اها وڊيو ڏيکاري آهي ڇو ته توهان مون کان سعودي عرب ۾ جمهوريت بابت پڇيو.
دي ائٽلانٽڪ
ها.
ولي عهد
سعودي عرب هڪ بادشاهت آهي، جنهن جو بنياد ان نموني تي رکيو ويو آهي ۽ مون توهان کي ٻڌايو ته بادشاهت جي هيٺان قبائلي ۽ شهري بادشاهي نظام جو هڪ پيچيده ڍانچو هوندو آهي. جهڙوڪ: قبائلي سردار ۽ شهري اڳواڻ. ان ڪري مان هڪ مثال ڏيڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هئس ته سعودي عرب ۾ نيم قبائلي بادشاهت ڪهڙي قسم جي آهي.
8- دي ائٽلانٽڪ
توهان چئي رهيا آهيو ته توهان تمام تيز نٿا ٿي سگهو، پر ڇا هينئر توهان تمام تيز نه ٿي رهيا آهيو توهان کي سعودي عرب جي قبائلي ۽ مذهب حلقن کي منهن نه پيو ڏيڻو پوي؟
ولي عهد
نه، مان اهو چئي رهيو آهيان ته مان سعودي عرب کي بادشاهت کان ٻئي قسم جي نظام ۾ تبديل نٿو ڪري سگهان، ڇاڪاڻ ته اهو ٽي سئو سالن کان هڪ بادشاهت تي ٻڌل آهي ۽ هن پيچيده سلطنتي جوڙجڪ ۾ هزارن قبائلي ۽ شهري نظامن جو حصو آهي. ماضي ۾ ماڻهو ڪيئن رهندا هئا ۽ اهو اڄ سعودي عرب جو حصو آهي ۽ ان جو تسلسل هڪ بادشاهت جي حيثيت سان آهي. سعودي شاهي خاندان ۾ توهان وٽ 5000 کان وڌيڪ شاهي خاندان آل سعود جي خاندان ۾ آهن. انهن مان بيعت ڪائونسل جي ميمبرن مون کي بادشاهت جي مفادن جي تحفظ لاءِ چونڊيو آهي، جيڪا هن پيچيده ڍانچي کي هزارين قبائلي ۽ نيم قبائلي اڳواڻن تي ٻڌل هلائي رهي آهي. هن نظام کي تبديل ڪرڻ آل سعود سان خيانت ڪرڻ برابر آهي، سعودي عرب جي انهن هزارين قبائلي اڳواڻن ۽ نيم قبائلي اڳواڻن سان خيانت ڪرڻ آهي، پر اهي سڀئي اڳواڻ سعودي عرب ۾ تبديلي آڻڻ ۾ مدد ڪن ٿا. تنهنڪري مان نٿو سمجهان ته اهي ماڻهو آهن جيڪي تبديلي کي سست ڪري رهيا آهن. اھي اھي آھن جيڪي مون کي وڌيڪ ڪم ڪرڻ ۾ مدد ڪن ٿا.
