سانوڻ- وسڪارن جي ويراڻ ۾ وڪوڙيل وجود!

ڪنھن نثر جيان موسم به شاعراڻي ٿيندي آهي، خاص ڪري جڏهن آسمان جو دامن ڪڪرن سان ڀرجي، ڌرتيءَ تي مينهن جون مورتون لھن ۽ ساهن جي سانت ڀيڄجي پوي. هيءَ موسم، جا جُوءِ جُوءِ تي وسندي آهي، اصل ۾ اندر جي اڃايل صحرا تي وسڪارا وسائي ٿي. رُت جي اهڙي رم جھم ۾، لفظ به ڀيڄجڻ لڳن ٿا ۽ جُملن جي ڇانوريءَ هيٺ محبت جا منڊيرا وسام لهڻ لڳن ٿا. ڪجهه موسمون صرف ڏسڻ لاءِ نه هونديون، انهن ۾ رهڻ، وسڻ، وڃائجي وڃڻ ۽ وري وري جنم وٺڻ جو ڏکيو عمل شامل هوندو آهي. اهڙي ئي رُت آهي سانوڻ، جا جڏهن به اچي ٿي، پوري وجود کي ڳاري ڇڏيندي آهي. ان جي آمد سان خالي ڀڄ مان ساهه جا ساز نڪرن ٿا ۽ من اندر ڪا پرينءَ جي پيرن جي چاپ ٻڌجڻ لڳي ٿي. هيءَ موسم، فقط برساتي نه آهي، پر نينهن جي نرالي لغت آهي. بادلن جي ٻوليءَ مان لفظن جا لاڙا ٺهن ٿا، جا ڪا ٻهڪندڙ نثري نظم بڻجي، يادگيرين جي ورقن تي وسڻ لڳن ٿا. ڄڻ ته ڪڪر صرف پاڻيءَ لاءِ نه، پر وساميل اکين جي ترس لاءِ اچن ٿا. جڏهن مينهن وسڻ لڳي ٿو، تڏهن ڌرتيءَ تي نه، پر اندر جي ڪنهن ويران نگر تي ڪِرا پوي ٿو. اتي محبت جون مدھم مهڪون اڀرن ٿيون، اُها خوشبو جيڪا نه ڪنهن گلاب مان نڪري ٿي، نه ڪنھن گجري مان، پر اُن لاءِ، جنهن جي اکين ۾ ڪڏهن ڪڪر هئا ۽ آواز ۾ وسڪارا.

ان موسم ۾، من جيئن تپندڙ پٿر ٿي پوي، تيئن ئي مينهن جون بوندون، اُهو نرالو سرور وٺي اچن ٿيون، جيڪو فقط اندر ئي اندر سمجهڻ لاءِ هوندو آهي. اُهو سرور، ڄڻ ڪنهن ويراڻ شاخ تي پهرين ڀلڪندڙ پن وانگر اچي ٿو. نثر جي چپن تان جڏهن اهڙا لفظ وسن ٿا، تڏهن اُهي ڪڏهن محبت جي پناهن تي ڇانورو ٿين ٿا، ته ڪڏهن وڇوڙي جي وسندڙ واچوڙي ۾ ڀٽڪندڙ منظر بڻجن ٿا. سانوڻ جي اها شام، جڏهن ڳوٺ جي سرسبز کيتن مان ڌڪ ڌڪ جي ڌونڪ ڀڄي، چوڌاري ڌونڌ لڳي ۽ آڪاش تان روشني پنهجي پيرن تي چپ چاپ لهڻ لڳي، تڏهن ڪنهن جي اچڻ جي آس، ڪنهن جي نظر جي ڇانءَ ۽ ڪنهن جي نينهن جي نئين رم جھم، سڀ ڪنڌيءَ تي ٺهيل بند وانگر ڀڄڻ لاءِ تيار بيهندا آهن. هن موسم ۾، زبان خاموش ٿيندي آهي، پر وجود ڳالهائڻ لڳي ٿو. لفظ ته رڳو وسام لاءِ هوندا آهن، احساسن جي خوشبو انهن لفظن کان وڏا وسڪارا بڻجي، ساهن جي ساز سان ڳنڍجي ويندا آهن. ائين، ڄڻ ڪا نثر نه، پر دل جي ڌڙڪن لکي پئي وڃي ۽ جڏهن ساڳي ڌرتيءَ تي، ساڳي موسم ۾، ڪو ڪردار وسندڙ لفظن سان، پيار جي پوشاڪ ۾ لِپيل منظر اوتاري ٿو، تڏهن اُهو نثر فقط ادب نه، پر عشق جو اگهاڙو اعتراف بڻجي ٿو. اهڙي نثر جي هر سٽ، هر ساھ ۽ هر سُور ۾ محبت جي موسم وسندي رهي ٿي. اهڙي نثر لاءِ ڪا سانوڻ به ڪافي ناهي بلڪه سڄي ساهه جي بارش کپي.

سانوڻ جڏهن آسمان تان نه پر اندر مان وسڻ لڳي، تڏهن لفظن جي ڇانوَ هيٺ احساس به گهاري پون ٿا، جُملن جون ڇٽون ڄڻ ڌرتيءَ تي نينهن جا نغما وسائين. برسات ته رُت جي روايت آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن اها دل جي ديس ۾ به لهي ٿي، جتي ڪينجهر جي ڪنڌيءَ وانگر اُمنگن جا اُڀار ۽ ڀٽ جي ڀاڻ وانگر خاموشيءَ جا ڳوڙها گڏ وهندا رهن ٿا. هن وسڪاري موسم ۾، جڏهن درختن جا پن به ڪو راز سانڍي ڇڏين، تڏهن زبان خاموش ٿيندي آهي، پر نگاهون ڳالهيون ڪرڻ لڳنديون آهن. سانوڻ جون شامون، ساهن جي موسم بڻجي وينديون آهن، جتي هر بوند سان ڪو نينهن جو منظر لاٿي اچي. ڪوئي ويراڻ گهر، جنهن جي منڊيءَ تان مينهن جون قطارون ڪري پون، اُهو به شاعر جي دل وانگر لڳندو آهي. ڀيڄيل، خالي، ۽ ڪنهن اڻ لکيل نالي جي آس ۾ ۽ اُهو آس، صرف لفظن سان نٿو ڀرجي، پر صرف تن جي تنوار ۽ روح جي رس سان ئي پورو ٿئي ٿو. سانوڻ جي اهڙي رات، جڏهن هوا جي لڱن مان وسڪارن جي گونج اچي، جڏهن خاموشيءَ جي باريڪ پردي پويان ڪنهن جي يادن جا قدم ٻڌجڻ لڳن، تڏهن نثر نه پر نوحو لڳندو آهي ۽ نوحو به اهڙو، جيڪو ڀيٽ جي بجاءِ ڀيڄ ۾ لٿل هجي. هيءَ موسم اهڙي آهي، جا زبان کان وڌيڪ نينهن تي ٻڌل آهي، جتي ڪنهن جو نالو به نٿو وٺجي، پر اُن جي موجودگيءَ جي ڀڃڪڙي هوا جي هڙ ۾ محسوس ٿيندي آهي. ائين، ڄڻ ساهه وٺڻ به وسڪاري عبادت بڻجي پئي هجي ۽ هر بوند سان ڪنهن بيتاب دل جي بين اچي رهي هجي. ڪڏهن ڪڏهن لڳي ٿو ته هيءَ برسات، فقط ڌرتيءَ لاءِ ناهي، پر انهن اکين لاءِ آهي، جن ۾ عرصي کان خاڪ جا ڪڪر ڳميل هئا. هيءَ برسات انهن لاءِ به آهي، جن جو نالو چپن تي نه، پر دل جي ڪنهن اندرين ڪُنڊ ۾ نميءَ جي صورت ۾ محفوظ رهيو آهي. هيءَ موسم، نثر کي نغمو بڻائي ٿي ۽ نغمي کي نوحو. پوءِ لفظ سچ پچ ته فقط ذريعو رهجي وڃن ٿا، جتي جذبا پاڻ ئي پنهنجو لغت بڻائين.

ڪڏهن ڪنهن وسڪاري منجهند، جڏهن ڀت تي لڳل گھڙيءَ جو وقت رُڪيل لڳي، تڏهن ڀيٽارو ايندو آهي. سندس اچڻ، در تي ڌڪ ڌڪ نه ڪندو آهي، پر برسات جي بوندن وانگر ويراڻين تي وسندو آهي. هو ايندو آهي، پر نالو نٿو وٺي. هو ساهن جي واٽ سان گُذرندو آهي. سندس وجود ڪنهن ڀيڄيل ڪتاب جي صفحي وانگر وساميل، نيم واڳي، نيم وسريل هوندو آهي. هو اُهو آهي، جنهن لاءِ هن موسم جو وسڪارو لٿو آهي. جنهن جي لاءِ ڪڪر نثري نظم بڻجي آسمان تي اڏامن ٿا ۽ مينهن، ان جي ساهه تي صدين جو سوال بڻجي وسندو رهي ٿو ۽ هيءَ برسات ته فقط موسمي آهي، پر اُها برسات جيڪا لفظن جي اندر وسندي آهي، جا نثر کي شاعريءَ جو ٻيو روپ بڻائي ٿي، اُها هميشه وسندي رهي ٿي. اُها ڪنهن ڪلاس روم، ڪنهن ورق يا ڪنهن داستان جي پڇاڙيءَ ۾ نٿي ختم ٿئي. اُها دل جي ديس ۾ سدائين وسڪاري موسم بڻجي رهي ٿي. “سانوڻ، وسڪاري خاموشيءَ جو نالو آهي، جتي لفظ ڳالهيون نٿا ڪن، پر چپ سڏڪندا آهن ۽ مينهن جي هر بوند، نينهن جي ڪنهن وساميل خواب کي جاڳائي ڇڏيندي آهي.” ڪجهه موسمون وقت کي به وساري ڇڏينديون آهن ڄڻ وقت انهن جي وسڪارن ۾ ڦاسي، ڪنهن پراڻي ڳاڙهي رومال ۾ بند ٿي، وسامي پوي. سانوڻ اهڙي ئي رُت آهي، جا فقط زمين تي نه، پر وقت جي ويرانين تي به لهي ٿي. هيءَ برسات، رڳو هاڻوڪي نه هوندي آهي. اها ماضيءَ جي ڪنهن اوج تي بيهي، وسام جي صورت اسان تائين ايندي آهي. ڪنهن پراڻي در جي واٽ، جتي ڪنهن جي پيرن جا نشان هاڻي به مينهن جي بوندن سان ڀرجي ڀرجي لَٿا پيا آهن، اتي سانوڻ اڄ به اوسيئڙي جي صورت بيٺو آهي. ڪڏهن تڏهن دل جي ديوار تي وسندڙ مينهن جو آواز، ڄڻ ڪنهن وساميل آواز جو سڏ لڳندو آهي، جنهن جي لهجي ۾ محبت جو نمي وارو نوحو سمايل آهي. سانوڻ، جڏهن وسڻ لڳي، ته اوچتو ڪنهن جو نالو ياد اچي ٿو، پوءِ اُهو نالو نٿو وٺجي، ساهن جي وچ ۾ بند ٿيل سڏ وانگر ئي رهي ٿو. هيءَ رُت، وڇوڙي جي وقت جهڙي لڳي ٿي. ساڳي خاموشي، ساڳي هوا، ساڳي مينهن جي بوندن جو سنهو ساز. رڳو فرق  اِهو، ته وڇوڙي ۾ انسان وڃائجي ويندو آهي ۽ سانوڻ ۾ يادون. يادون، جيڪي نه ڦٽن، نه وسرن، فقط وسنديون رهن ٿيون. منهنجي من ۾ ڪڏهن ڪڏهن ڪا وساميل شام جاڳي ٿي، جنهن جي ڌٻڻ ۾ سانوڻ جي صدين جي بوءِ دفن ٿيل آهي. اُها شام، جنهن ۾ ڪنهن جو نرگسي نگاهن وارو لهجو هو، ڪنهن جي چُپ ۾ وسندڙ الوداع هئي. اتي وقت، ڪنهن پراڻي رسالي جي ورقن ۾ لڪل نثر وانگر وسندو رهيو ۽ مان، ان ورق جي ڪنڊن تي ويٺو، فقط اُنهن وسندڙ بوندن کي پيو پڙهان. اهي بوندون، نه آسمان تان پئي ڪُرنديون، نه ڇت تان، بلڪه ساهه مان نڪرنديون پئي رهيون. هوءَ ساهن جي نينهن مان ٺهيل برسات هئي، جنهن جو مينهن مٽيءَ نه، پر من کي ڀيڄي ڇڏيو هو.

ان موسم ۾، رڳو ڌرتيءَ جا ٻوٽا نه ڦُٽن، دل جا ويڙها به ٻاري پون. ڪا ديرين وسام، ڪا خاموشيءَ ۾ خاڪ، ڪا انڌاريءَ ۾ لڪيل آڱر، ڪا آواز کان اڳ آيل سڏ. سانوڻ انهن سڀني جذبن جو جُڙاءُ آهي، جيڪي ڪڏهن چپن تي ناهن چڙهيا، پر ساهن ۾ وسامجي، نثر بڻجي ويا. هيءَ موسم، شاعريءَ نه، پر پيڙا جي بارش آهي. وقت جي پٺيان ڀڄندڙ خيالن کي اوچتو سامهون آڻي بيهاري ٿي ۽ پوءِ جيڪي وسامي ويا هئا، اُهي ٻيهر وسڻ لڳن ٿا نه اکين مان، پر لفظن مان… اهڙي سانوڻ ۾، ڪڏهن ڪڏهن انسان پاڻ کي به وسامي ويهي ٿو. پاڻ مان نڪري، ڪنهن پرينءَ جي پساهن ۾ بدلجي پوي ٿو. ائين، ڄڻ سڄي هستي فقط اُها شام بڻجي پئي هجي، جتي ڪڪر لفظن وانگر بيهيا هجن، ۽ هر بوند ڪا اڻپوري ڳالهه هجي، جيڪا پڙهجي نٿي سگهي، پر محسوس ضرور ٿئي ٿي. “سانوڻ، وقت کان اڳ وسندڙ برسات جو نالو آهي. اها نه رڳو ڌرتيءَ تي وسندي آهي، پر انهن اڻ کليل لفظن ۾، جيڪي رُت جا نه، پر رُوح جا لاڙا آهن.” ڪي موسمون فقط موسمن وانگر ناهن هونديون، اُهي ڌرتيءَ تي نه، دل جي دنيا ۾ وسنديون آهن. ۽ سانوڻ اهڙي ئي موسم آهي، جا ٻاهريان ڪڪر نه، پر اندر جي ڪُهر مان پيدا ٿيندي آهي. اها ڪُهر، جا فقط اکين اڳيان نه، پر سڄي وجود تي پکڙجي ويندي آهي. هيءَ موسم، صرف وسڪاري ڪٿا نه آهي، پر ايتري ئي گهاٽي آهي، جيتري ڪنهن شاعر جي اندر جي خاموش جنگ، هڪ اهڙي جنگ، جتي لفظ تلوارون نه، زخم آهن. جتي سک نه، پيڙا ئي پيڙا آهي ۽ ان پيڙا مان نثر جو جنم ٿئي ٿو ساڳئي نثر، جا وسڪاري ڳوڙهن وانگر ساهن تي وسندي رهي ٿي.

سانوڻ، تخليق جو مقدس زخمي موسم آهي، جتي اندر جي ويراڻ مان ئي ڪلامن جا باغ ٻري نڪرندا آهن. تخليق ڪا آسانيءَ جي ڳالهه ناهي، اها ساڳي مينهن وانگر آهي، جا وسڻ کان اڳ ڪڪرن جي ڪاوڙ، وسڻ کانپوءِ ڌرتيءَ جي روڄ، ۽ وچ ۾ انسان جي ٽٽڻ جو نالو آهي. هن موسم ۾، جو شاعر لکي ٿو، اُهو رڳو منظر نه، پر پنهنجو پاڻ لکي ٿو. پنهنجا ويراڻ ڏينهن، وڇڙيل پَل، وساميل رستا ۽ رڳو خاموشين سان ڀريل ننڊون ائين، ڄڻ هر بوند ساڳي زخمي ساهه مان نڪتل هجي. سانوڻ در اصل اُن پڄاڻيءَ جو نالو آهي، جتي انسان پاڻ کان پاڻ ۾ وسامي وڃي ٿو. نِروان وانگر نه، پر ائين، ڄڻ هر وسڪاري جُملو، پنهنجي ئي اڻچُڪ درد جي گواهي ڏئي، جتي هو پاڻ سان مخاطب ٿئي، ته “تون ڪير آهين؟” ۽ جواب ۾ فقط وسندڙ بوندون هجن، ڪنڌيءَ تي ڀڙڪندڙ ڪڪر ۽ وجود تي بي آواز ماتم. اهي ڪڪر، جن کي ٻيا فقط آسمان تي ڏسن، تخليق ڪندڙ سندن اندر ۾ محسوس ڪري ٿو. هر تخليق، مينهن جيان وسڻ کان اڳ اندر ۾ گهاٽيندڙ تڪليف جي ڪهاڻي آهي. ساڳي تڪليف، جا پوءِ نثر جي صورت ۾ نروار ٿئي ٿي. اها نثر، جيڪا صرف پڙهڻ لاءِ ناهي، پر پنهنجي اندر جي ڇيڙي تائين پهچڻ لاءِ آهي، جتي پڙهندڙ کي پنهنجو پاڻ وسائڻو پوي ٿو ساڳيءَ طرح، جيئن مينهن ۾ نڪرندي ماڻهو سُڪل نه رهي سگهندو آهي، ائين اهڙي نثر ۾ لهڻ کانپوءِ ڪوبه پنهنجي پراڻي حالت ۾ واپس نه موٽي سگهندو آهي. سانوڻ جي ساڳيءَ موسم ۾، جڏهن اندر جون اوڻايون، خوف، پيڙا، وڇوڙا ۽ وساميل خواهشون سڀ هڪ ڪڪر جيان ڳاڙهو ٿين ٿيون، تڏهن نثر جو رنگ به ڀيڄجي ٿو. هو عام نثر نه ٿو رهي، هو نئون وجود بڻجي ٿو. وجود، جيڪو لفظن مان نڪرندو آهي ۽ انهن پڙهندڙن تائين وڃي پهچندو آهي، جيڪي لفظن سان نه، پر وجود سان پڙهندا آهن. اهڙي سانوڻ، اندر جي ڪُهر سان ڀريل، اُن مهان شاعريءَ جي ماءُ آهي، جا خاموشيءَ مان جنم وٺي، وجود جي پيڙا مان وهندي، نثر جي نديءَ ۾ شامل ٿيندي آهي. پوءِ اُهو نثر، ڪنهن نغمي وانگر پڙهيو ويندو آهي، ڪنهن دُعا وانگر سوچيو ويندو آهي ۽ ڪنهن اڻ نامي درد وانگر دل تي وسندو رهندو آهي. “سانوڻ تخليق جي اها رت آهي، جا اندر جي زخمن مان نڪري نثر جي روپ ۾ وسندي رهي ٿي، نه فقط ڌرتيءَ تي، پر لفظن جي لوڙهن ۾ به.” جيڪڏهن ڪائنات هڪ عظيم ڪتاب آهي ته سانوڻ ان ڪتاب جي اُن صفحي جو نالو آهي، جتي لفظن بدران وسڪارا لکيل آهن. فطرت جڏهن ڳالهائڻ گهري ٿي، تڏهن هو ڪڪر بڻجي نڪري ٿي، بوند بڻجي لهي ٿي ۽ ساڄي وقت تي سانوڻ جي روپ ۾ وسندي آهي. اهو وسڪارو، فقط پاڻيءَ جو نه هوندو آهي هو شعور جو اڀرڻ آهي، هو ڌرتيءَ جي مٿان آسمان جي پڇاڙين مان ايندڙ پيغام آهي، جا انسان جي اندر ۾ ڪنهن روحاني ساز جيان وڄي ٿو. اهڙي ساز، جيڪا نظر نه اچي، پر ساهن کي ڇُهي، لفظن کي ڀيڄي ۽ فڪر کي جاڳائي ڇڏي. سانوڻ، فطرت جي اُن بي آواز صدائن مان هڪ آهي، جا وجود کي وجود کان ٻاهر ڪڍي، ڪنھن وسيع تر فڪر ۾ ضم ڪري ڇڏيندي آهي. هو ڪڏهن ڪڪر جي شڪل ۾ آسمان تي لهي، ڪنهن خاموش واديءَ تي پکڙجي ويندو آهي؛

ته ڪڏهن ڪنهن اڻويهج ڳوٺ جي ڪناري، منجهه وڻن جي وچان نڪرندڙ سانت جي سر وانگر لڳندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن ته هو ڪائنات جي اُن خاموش رمز سان ملي ٿو، جتي ماءُ ڌرتيءَ جي سڀني ڌڙڪنن سان مٽي هم زبان ٿي پوي ٿي. بوند، جيڪا وڻ جي پن تي ڪري ٿي، سا فقط پاڻي نه آهي هو فطرت جي حافظي مان نڪتل نظم آهي، جا ڌرتيءَ کي ياد ڏياريندي آهي ته زندگيءَ جا سچا راز خاموشين ۾ لکيل هوندا آهن. سانوڻ، ڪائنات جي ساڳي لکت جو حصو آهي، جنهن کي رڳو ٻاهريون اکين سان نه، پر شعور سان پڙهجي ٿو. هر بوند، هڪ ستاري جو پيارو پيغام ٿي ٿو لڳي، هر وسڪارو ڄڻ ڪنهن وساميل گرهن جي گفتگو آهي. اهڙي فطري نثر کي پڙهڻ لاءِ دل جي اکرن کي جاڳائڻو پوي ٿو. اهو ڪائناتي نظم، جتي انسان، ڌرتي، پاڻي، روشني ۽ اوسيئڙي جا سڀ عنصر ملن ٿا، اُتي سانوڻ هڪ شعوري وچٿرو بڻجي اچي ٿو. نه فقط پُراسرار، بلڪه معتبر! هو انهيءَ حقيقت جو اظهار آهي ته انسان ۽ ڌرتيءَ جي وچ ۾ ڪو ناتو آهي، جيڪو لفظن کان اڳ ۽ نثري اظهار کان مٿي آهي. هيءَ موسم، تخليق جي نه، ته ڪا تبليغ آهي فطرت جي عبادت آهي، جيڪا بارش جي ذريعي ٿي، جيڪا ڌرتيءَ جي گهايل جلد تي چمن ٿي ۽ جيڪا انسان جي اندر ساهن کي سائنس سان، شعور کي صدائن سان، ۽ نثر کي نور سان ڳنڍي ٿي ڇڏي. فڪر جي اوچي اک مان ڏسجي ته، سانوڻ ڪا واقعي برسات نه آهي، بلڪه وقت جو وهڪرو آهي، جنهن ۾ ڪائنات، ڌرتيءَ ۽ انسان جو باهمي رقص وسندو رهي ٿو. ائين لڳي ٿو ڄڻ ڌرتيءَ تي ڪو بزرگ شاعر هٿن ۾ ٻاٻيهيون کڻي آيو هجي، جن مان پاڻيءَ بدران نور ٽُپڪي ٿو ۽ اُهو نور، لفظن مان وهڻ لڳي ٿو. اُهو لمحون، جڏهن سانوڻ جو وسڪارو انسان جي اندر وسندو آهي، تڏهن ڪا ڪائنات به ان اندر جي خاموشيءَ سان هم آواز ٿي پوندي آهي ۽ اُهو نثر، جيڪو انهيءَ شعور مان لکيو وڃي ٿو هو فقط ادب نه، هو فطرت جي آخري صدا آهي. “سانوڻ، ڌرتيءَ تي لٿل ڪائنات جو نظم ۽ نثر آھي، اُن نظم جو اقرار جيڪو شعور جي مينهن مان وهندو، دل جي ڌرتيءَ تي پوکبو رهي ٿو.”