ايران دنيا تي غلبو حاصل ڪري ورتو آهي!؟

ايران-آمريڪا جنگ بنديءَ واريون ڳالهيون ڪٿي پهتيون آهن، جيڪڏهن انهن ٻنهي ملڪن تي نظر رکجي ته ٻنهي ملڪن اندر ڪشيدگيءَ وارا بيان جاري آهن. جڏهن ته ٽياڪڙي وارا ملڪ بار بار چون پيا ته اسان جنگ بندي ڪرائي ڇڏي آهي ۽ ٻنهي جنگي ملڪن کي هڪ ميز تي ويهاري مطالبن تي هم آهنگي پيدا ڪري ڇڏي آهي. ڏٺو وڃي ته هڪ طرف، اهي آمريڪي شرطن تي هڪ ڊيل بابت ڳالهائين ٿا ته ٻئي طرف اهي اهو واضح ڪن ٿا ته آمريڪا جنگ بندي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جيڪڏهن مقرر ڪيل مدت جي ختم ٿيڻ کان اڳ ڳالهيون شروع نه ٿيون ته آمريڪا ٻيهر جنگ شروع ڪندو. ان لاءِ پاڪستاني عملدار ايران کي ڳالهين ۾ حصو وٺڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن ۽ اهو موقعو ضايع نه ڪرڻ جو مشورو ڏئي رهيا آهن. ائين نائب وزيراعظم ۽ پرڏيهي وزير اسحاق ڊار ڪجهه وقت اڳ ڌرين کي جنگ بندي ۾ واڌ جي درخواست ڪئي. ايران شايد جنگ بندي ۾ واڌ تي اعتراض نه ڪندو. هن وقت ايراني اڳواڻن جي حڪمت عملي پڻ اها لڳي ٿي ته ڳالهين ۽ ڊيل جي لالچ ۾ آمريڪا کان وڌ ۾ وڌ مطالبا قبول ڪرايا وڃن. انهيءَ دوران، جنگ بندي جي مدت کي پڻ وڌايو وڃي ته جيئن هي عمل جاري رهي. هيءَ صورتحال ظاهر ڪري رهي آهي ته خطي جي هڪ نئين صف بندي يا انتظام ٿيڻ وارو آهي. هاڻي جيڪڏهن آمريڪا ايران خلاف فوجي طاقت استعمال ڪري ٿو ته ڇا آمريڪا نتيجا برداشت ڪرڻ جي قابل رهندو؟ تازو اڳوڻي برطانوي سفارتڪار ۽ انٽيليجنس آفيسر اليسٽر ڪروڪ پنهنجي تازي تجزيي ۾ هڪ تمام اهم نقطو اٿاريو ته ايران کي آمريڪا ۽ اسرائيل پاران تازن هفتن ۾ ٻه مختلف آڇون ڪيون ويون آهن، پر تهران ٻنهي کي رد ڪري ڇڏيو آهي. ڪروڪ جي مطابق هي رد عمل صرف هڪ سفارتي رد عمل نه آهي، پر علائقي ۾ طاقت جي توازن ۾ تبديلي جي نشاني آهي. ڪروڪ جي مطابق آمريڪا هڪ محدود فوجي آپريشن جي تجويز پيش ڪئي، جنهن ۾ تڪرار کي منظم سطح تي رکڻ لاءِ ايران کان محدود ۽ ڪنٽرول ٿيل جواب جي ضرورت پوندي، پر ايران هن خيال کي رد ڪري اهو واضح ڪيو ته ڪو به حملو مڪمل پيماني تي جنگ جي شروعات جي برابر هوندو. هي موقف ايران جي دفاعي حڪمت عملي کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪا سالن کان ڊيٽرنس تي ٻڌل آهي. ايراني قيادت واضح ڪيو آهي ته علائقي ۾ طاقت جو توازن هڪطرفو نه رهي سگهي ٿو ۽ ڪنهن به جارحيت جو جواب وسيع انداز ۾ ڏنو ويندو.

افغانستان ۽ عراق جي تجربن آمريڪي فوجي حڪمت عملي بابت گهرا سوال اٿاريا آهن. ايران جهڙي ملڪ سان تڪرار فوري، محدود يا ڪنٽرول نٿو ٿي سگهي. ايران پهرين ڏينهن کان ئي واضح ڪري ڇڏيو آهي ته هو ڪنهن به جارحيت کي برداشت نه ڪندو. ٻئي طرف ايران جي حوالي سان عالمي منظر نامي جا ماهر سمجهن ٿا ته آمريڪي اسرائيلي جنگ کانپوءِ ايران نسبتن مضبوط اسٽريٽيجڪ پوزيشن ۾ بيٺو آهي ۽ اهو تاثر پيدا ڪيو آهي ته اهو نه رڳو دٻاءُ قبول ڪرڻ لاءِ تيار آهي، پر مستقبل جي فريم ورڪ ۾ پنهنجون شرطون لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت به رکن ٿا. دنيا جي ماهرن ايران کي هڪ مستحڪم پوزيشن ۾ هجڻ جو تجزيو ڪيو آهي. ان ۾ ايران جي حڪمت عملي ۽ هاڻي تائين بهترين سفارتي قدم شامل آهن، انهيءَ سان گڏ اهو حقيقت به شامل آهي ته علائقي ۾ آمريڪي فوجن کي ايران نشانو بڻائي رهيو آهي. علائقي ۾ آمريڪي فوجن جي وڏي پيماني تي موجودگي، سخت بيان بازي ۽ بحري ۽ هوائي حرڪتن صورتحال کي وڌيڪ حساس بڻائي ڇڏيو آهي. جيڪڏهن هڪ محدود جهيڙو هڪ وسيع تڪرار ۾ تبديل ٿئي ٿو ته وڏين طاقتن جي ملوث ٿيڻ جو خطرو پڻ آهي، جنهن کانپوءِ صورتحال ڪنٽرول کان ٻاهر نڪري سگهي ٿي.

برطانوي تاريخدان ۽ وچ اوڀر جي ماهر ڊيوڊ هرسٽ جي مطابق وچ اوڀر هن وقت هڪ اهڙي نقطي تي آهي جتي هڪ غلط قدم هڪ وڏي تڪرار جو سبب بڻجي سگهي ٿو. بهرحال صدر ٽرمپ جي سياسي ضرورتن جي تحت هن تڪرار کي ڪنهن نتيجي تي پهچائڻ ضروري آهي. اهوئي سبب آهي ته اهي اسرار ڪن ٿا ته ايران ڪنهن ڊيل تي راضي ٿئي يا هڪ سخت جنگ کي منهن ڏئي جنهن ۾ ان جا پاور پلانٽ ۽ پل نشانو بڻايا ويندا. ان دوران آمريڪي صدر ٽرمپ جي قومي دهشتگرديءَ جي خاتمي جي اڳوڻي ڊائريڪٽر جان ڪينٽ صدر ٽرمپ کي جنگ ختم ڪرڻ ۽ وچ اوڀر مان فوجون ڪڍڻ جو مشورو ڏنو آهي. سندس چوڻ آهي ته صدر ٽرمپ کي آمريڪي فوجون فوري طور تي واپس ڪڍڻ گهرجن. آمريڪا جي ذميواري ناهي ته هو آبنائي هرمز کي هميشه لاءِ کليل رکي ۽ نه ئي وچ اوڀر کي درست ڪرڻ اسان جو مسئلو آهي. بهرحال جيڪڏهن هڪ طرف اهو ممڪن ناهي ته ايران هڪ امن معاهدي تي راضي ٿئي جيڪو سڀني آمريڪي مطالبن کي پورو ڪري ته ٻئي طرف آمريڪا کي پڻ يقين آهي ته جيڪڏهن ايران سان ڪو معاهدو نه ٿيو ته هو، ايران جي بنيادي ڍانچي کي تباهه ڪري پنهنجو مقصد حاصل ڪندو. جنگ جيڪا فيبروري جي آخر ۾ شروع ٿي جيڪڏهن اسان ان کي ايران جي رد عمل جي تناظر ۾ ڏسون ٿا ته ايراني فوجي قيادت جو خيال آهي ته اهو اسڪور کي حل ڪرڻ لاءِ ساڳئي طريقي سان خليج ملڪن تي حملو ڪري جوابي ڪارروائي ڪندو. ايراني انتهاپسند عنصر هن وقت اسرار ڪري رهيا آهن ته جيڪڏهن اسان ماريا وڃون ٿا ته اهي ٻين کي به جيئرو نه رهڻ ڏيندا، پر شايد ڪو به عقلمند اڳواڻ اهو سمجهڻ کان قاصر آهي ته جيڪڏهن ايران مڪمل طور تي تباهه ٿي ويو ۽ ان جي تيل جون سهولتون ۽ معيشت ڏهاڪن تائين غير فعال ٿي ويندي ۽ خليجي رياستن جي رهواسين کي تباهي مان ڪو فائدو نه ٿيندو، بلڪه پهرين ايراني ڊرون ۽ ميزائل پاڙيسري عرب ملڪن ۾ ساڳيو نقصان نه پهچائي سگهندا جنهن کان آمريڪا ۽ اسرائيل انڪار ڪن ٿا ته اهي ايراني بنيادي ڍانچي کي نقصان پهچائي سگهن ٿا ۽ ان کي بيوس بڻائي سگهن ٿا. ٻيو جنگ ختم ٿيڻ کانپوءِ عرب ملڪن وٽ تعمير نو جو ڪم ڪرڻ لاءِ وسيلا موجود آهن. جڏهن ته ايراني حڪومت بيوس آهي ۽ اتي جا ماڻهو انتهائي غربت ۾ رهڻ تي مجبور آهن. تهران مان مليل معلومات مان اهو اندازو لڳائڻ ڏکيو ناهي ته ايراني اڳواڻن ۾ هن وقت ورهاست گهڻي آهي. سياسي ۽ فوجي قيادت مڪمل طور تي متضاد پاليسين تي عمل ڪري رهيون آهن ۽ هڪٻئي کي سمجهڻ يا اتفاق راءِ تائين پهچڻ جي قابل نه آهن. نئون سپريم ليڊر، سيد مجتبيٰ خامنائي جيڪو جنگ دوران آيو آهي، سو عهدو سنڀالڻ کانپوءِ عوام ۾ ظاهر نه ٿيو آهي. سندس طرفان صرف تحريري بيان جاري ڪيا ويا آهن. ڪوبه وڊيو يا آڊيو پيغام به سامهون نه آيو آهي. جيتوڻيڪ ايراني ترجمان دعويٰ ڪن ٿا ته سيد مجتبيٰ خامنائي معاملن ۽ فيصلا ڪرڻ جو مڪمل طور تي انچارج آهي. تهران ۾ جاري طاقت جي جدوجهد کي ڏسندي دشمن ملڪ آمريڪا اها غلط بياني ڪندو رهيو آهي ته نئون سپريم ليڊر حڪومت ڪرڻ جي قابل ناهي، آمريڪا انقلاب ايران کان وٺي اهڙي قسم جون رپورٽون ڪري عوام ۾ انتشار پکيڙيندو رهيو آهي. جيتوڻيڪ هر عام و خاص ماڻهو اها ڳالهه سمجهي چڪو آهي ته ايراني حڪومت آمريڪي جنگ سان تباهه نه ٿي سگهي ۽ ايران پنهنجي فيصلي سازي نظام جي ڪري پاڻ کي بچايو آهي. شايد اهوئي سبب آهي جو صدر ٽرمپ ايران سان معاهدو ڪري هن تڪرار کان بچڻ چاهي ٿو، پر ايران پنهنجي روحاني طاقت سان آمريڪا تي غلبو حاصل ڪري چڪو آهي خود آمريڪا ۾ ٽرمپ جي خلاف محاذ قائم ٿي چڪو آهي. جيڪڏهن سياسي مبصر هن صورتحال کي محسوس ڪري اهو چئي رهيا آهن ته آمريڪا کي ايران جي طاقت اڳيان پنهنجا هٿيار ڦٽا ڪري پنهنجي شڪست کي قبول ڪرڻو پوندو. ان کي پنهنجي ڪمزورين جو اعتراف ڪرڻو پوندو. آمريڪا کي پاڪستان پاران مهيا ڪيل سفارتي رستو استعمال ڪرڻو پوندو. تڏهن ئي آمريڪا سميت پورا ملڪ هن بحراني ڪيفيت مان ٻاهر نڪري سگهندا. ٻي صورت ۾ جنگ جي ٻيهر شروعات ٿي سگهي ٿي، ان سان نه رڳو آمريڪا ۽ اسرائيل تباهه ٿيندا، پر عرب ملڪ ۽ خود ايران به متاثر ٿيندو. اهڙي صورتحال ۾ ملڪن ۾ خانه جنگي جي امڪان کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. ٽرمپ جي جارحاڻي ڪاررواين ۽ بيانن جي ڪري، جيتوڻيڪ ايران جو موقف اصولي ۽ سمجھڻ وارو لڳي ٿو. هونئن به ڪنهن به ملڪ کي ڌمڪين سان ڳالهائڻ امن ۾ خلل وجهندو آهي. ٽرمپ جو اهو رويو خود ٽياڪڙي ملڪن لاءِ به خطري جو باعث بڻجي رهيو آهي. هن سڄي صورتحال ۾ آمريڪا وٽ ڪجھه آپشن آهن. جيڪڏهن هو چاهي به آمريڪي صدر هاڻي ايران تي حملي جو حڪم نٿو ڏئي سگهي. ڇاڪاڻ ته هو ڄاڻي ٿو ته هي جنگ نه رڳو آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾، پر هڪ خطي ۾ به هڪ سنگين جنگ ۾ تبديل ٿي وئي آهي ۽ آمريڪا کي سڀ کان وڌيڪ جاني ۽ مالي نقصان برداشت ڪرڻو پيو آهي. اڄ آمريڪا ۽ اسرائيل لاءِ اصل مسئلو طاقت جو مظاهرو نه آهي، پر وڌندڙ تڪرار جي دائري مان نڪرڻ جو رستو ڳولهڻ آهي. صورتحال ان نقطي تي پهچي چڪي آهي جتي هن مرحلي تي علائقي ۾ فيصلو ڪندڙ عنصر ايران جو رد عمل ۽ ان جي حڪمت عملي آهي. هيءَ صورتحال ان مفروضي کي مضبوط ڪري ٿي ته علائقي ۾ طاقت جو توازن هاڻي هڪ طرفو نه رهيو آهي. هاڻي هر قدم جو حساب ڪيو پيو وڃي، هر عمل جي رد عمل جي توقع آهي ۽ هر فيصلو ممڪن طور تي هڪ وڏي جنگ جو پيش خيمو بڻجي سگهي ٿو، پر ايران کي پنهنجي ملڪ جي دفاع لاءِ سوچي سمجهي قدم کڻڻو پوندو ته جيئن نظام جي حفاظت به ٿي سگهي ۽ ايراني عوام جي ڀلائي جي ضرورت کي به پورو ڪري سگهجي. هونئن به آمريڪا کان ايراني عوام جي ڀلائي جي اميد نه ٿي رکي سگهجي، پر هن جدوجهد واري  ماحول ۾ سوال اهو پيدا ٿئي ٿو ته ڇا ايراني اڳواڻ پنهنجي ملڪ ۽ قوم جي بقا حاصل ڪري سگهندا؟ ڇو ته هن وقت ايران جي 90 ملين ماڻهن جي زندگين جو سوال آهي. ايران جي خود مختياري ۽ قومي امتياز جا رڳو نعرا بلند ڪرڻ ماڻهن جي ضرورتن کي پورو نٿا ڪري سگهن.