تعليمي بحران جون پاڙون سياسي رهنمائن جي منافقت ۾ آهن

تازو سوشل ميڊيا تي ڊاڪٽر قادر مگسي جي صاحبزاديءَ جي تعليمي ڪاميابي جي حوالي سان جاري ھڪ وڊيو تي ڪن ماڻھن اڻ سونھندڙ ۽ اڍنگو رد عمل ڏيکاريو، جيڪو نندڻ جوڳو آھي. البته اھڙي رد عمل مان ھڪ ڳالھھ ظاھر ٿي تھ سنڌ جو عوام ھاڻي انڌي عقيدت جي ڄار مان ڪنھن حد تائين نڪرڻ جي ڪوشش ڪري رھيو آھي. ياد رھي تھ ان کان اڳ جماعت اسلامي جي اڳواڻ لياقت بلوچ جي صاحبزادي جي آمريڪا ۾ تعليمي ڪاميابي جي حوالي سان بھ شديد رد عمل جو اظھار ڪيو ويو ھو ۽ اھي ٻئي واقعا ظاھر ڪن ٿا تھ سنڌ توڙي پاڪستان جي سطح تي عوام پنھنجن ٻارن قوم جي رهنمائن توڙي اڳواڻن جي ٻارن ۾ موجود فرق کي محسوس ڪرڻ لڳو آھي ۽ ان لاءِ هو وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪرڻ چاهي ٿو. پاڪستان جو تعليمي نظام، خاص طور سنڌ ۾، هڪ ڳنڀير بحران کي منهن ڏئي رهيو آهي، جنهن جي نشاندهي نظام جي خرابي، ناڪافي بنيادي ڍانچي ۽ نهايت خراب تعليمي نتيجن سان ٿئي ٿي. ھڪ اندازي موجب سنڌ ۾ جملي ڇاھتر لک ٽيھه ھزار ٻار اسڪولن کان ٻاهر آهن، جيڪا هڪ خطرناڪ صورتحال آهي، ڇو ته اهي ٻار ڪنهن به ڏوهاري دنيا جو حصو بنجڻ ۾ دير نه ڪندا ۽ هزارين “گھوسٽ اسڪول” موجود آهن، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي سلسلي ۾ لاپرواهي جو واضح ثبوت آھن. هي بحران رڳو اقتصادي رنڊڪن يا قدرتي آفتن جو نتيجو بھ نھ آھي. جهڙوڪ 2022ع واريون تباهه ڪندڙ ٻوڏون، جنھن 30,000 اسڪولن کي نقصان پهچايو. بلڪه اهو سياسي مداخلت، شاگرد تنظيمن جي اڍنگي ڪردار ۽ سياسي ۽ مذهبي اشرافيه جي منافقت جو اگرو نتيجو آھي، جيڪي پنهنجن ٻارن لاءِ ڏيھه پرڏيھه ۾ بھترين تعليم جو بندوبست ڪن ٿا، جڏهن ته عام نوجوانن کي پنهنجن مقصدن لاءِ استعمال ڪن ٿا.

سياسي پارٽيون، خاص طور تي پاڪستان پيپلز پارٽي (پي پي پي)، جيڪا 1970ع واري ڏهاڪي کان سنڌ جي حڪمرانيءَ جي گاديءَ تي ويٺل آهي، تعليمي بحران جي خاتمي لاءِ اڃان تائين ڪا وڏي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهي آهي. تعليمي ادارن جي سياست ڪاري قابليت تي ٻڌل نظام کي ڪمزور ڪيو آهي ۽ وسيلن کي تعليمي نظام تي درست طريقي سان استعمال نه پيو ڪيو وڃي، جنهن جو ثبوت سنڌ جا سرڪاري، پرائمري ۽ هاءِ اسڪولن آهن. وزير، وائيس چانسلر ۽ استاد اڪثر قابليت جي بدران وفاداريءَ جي سياسي بنيادن تي مقرر ٿين ٿا. اهڙن طريقن “گھوسٽ استادن” جي لاڙي کي جنم ڏنو، اهي ماڻهو جيڪي بنا پڙهائڻ جي پگهارون وٺن ٿا؛ ان ريت اڳ ۾ ئي دٻاءُ ۾ ورتل سرشتي تي بار وڌائڻ جو سبب بڻجن ٿا. رپورٽن مطابق، هزارين اهڙا گھوسٽ ملازم موجود آهن، جيڪي سڄي سنڌ ۾ تعليم جي فروغ ۾ رنڊڪون وجهي رھيا آھن.

“گھوسٽ اسڪول” اهي ادارا جيڪي رڳو ڪاغذن تي موجود آهن، سياسي بدانتظاميءَ جو هڪ ٻيو مثال آهن. سنڌ ۾ ڪيترائي اھڙا اسڪول رجسٽرڊ آهن جيڪي غير فعال يا پوءِ غير موجود آهن، پر انهن کي بجيٽ جي ورڇ ملي ٿي. اهي فنڊ اڪثر بدعنواني ذريعي غبن ڪيا وڃن ٿا، سياسي اڳواڻ ۽ مقامي اثر رسوخ وارا هن دوکي کي برقرار رکڻ لاءِ گڏجي ڪم ڪن ٿا. سنڌ ايجوڪيشن سيڪٽر پلان، جيڪو انهن مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو هو، ڪمزور عملدرآمد ۽ جوابدهي جي گهٽتائي سبب ناڪام رهيو، جنهن ڪري لکين ٻارن کي بنيادي تعليم تائين رسائي ناهي ملي. وقتي قدمن جي باوجود، جهڙوڪ: سنڌ حڪومت جي 2023 ۾ تعليمي رٿائن لاءِ 34 لک 20 ھزار رپين جي ورڇ، مستقل سياسي عزم جي گهٽتائي انهن ڪوششن کي غير موثر ڪري ڇڏيو آهي. پ پ جي سنڌ ۾ ڊگهي حڪمراني استادن جي غيرحاضري، زبون حال بنيادي ڍانچي ۽ گهڻي تعليم تياڳڻ واري مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ بار بار ناڪامي رھي آهي. نجي، سرڪاري شراڪتداري ۽ استادن جا لائسنس پروگرام متعارف ڪيا ويا آهن، پر بيورو ڪريٽڪ نقصن ۽ سياسي پسنديدگي اڪثر ترقي کي دڳ تان ٿيڙي ڇڏين ٿيون. نتيجو اهو آهي ته سنڌ ۾ رڳو 22 سيڪڙو ٻار پرائمري تعليم پوري ڪن ٿا ۽ خواندگي جي شرح قومي سراسريءَ کان پوئتي آهي.

پاڪستان ۾ ڪيتريون ئي شاگرد تنظيمون موجود آهن، جيڪي مختلف مفادن ۽ نظرين سان واڳيل آھن. اهي گروهه سياسي ۽ نظرياتي ڌڙن کان وٺي سماجي ۽ برادري وابستگيون رکن ٿا. شاگرد تنظيمون، جن مان ڪن جي مثبت ڪردار جي باوجود ڪيتريون ئي سياسي پارٽين جي پراڪسي طور ڪم ڪن ٿيون، جيڪي سنڌ جي تعليمي ادارن کي وڌيڪ غير مستحڪم ڪن ٿيون. اهي گروپ، جيڪي نسلي ۽ نظرياتي واسطا رکن ٿا، تعليمي ترقيءَ تي سياسي ايجنڊائن کي ترجيح ڏيندا رھيا آھن ۽ انھن مان ڪيترن ئي تشدد ۽ مداخلت جي ثقافت کي هٿي پڻ ڏني آھي.

ڪيترين ئي شاگرد تنظيمن ڪيمپس کي جنگ جو ميدان بڻائي ڇڏيو آھي. سنڌ يونيورسٽي، ڄامشوري جهڙن ادارن ۾، اهي گروپ 1980ع واري ڏهاڪي کان تشدد آميز جهڙپن، بائيڪاٽن ۽ هڙتالن ۾ ملوث رھندا آيا آھن. ايتري قدر جو سنڌ يونيورسٽي کي ھڪ وقت ۾ “بند يونيورسٽي” پڻ سڏيو ويندو ھو. اهڙين سرگرمين سبب ڪلاس بيهي رهندا آهن، امتحانن ۾ دير ٿيندي آھي ۽ خوف جو ماحول پيدا ٿئي ٿو، جنھنڪري شاگرد پنهنجي تعليم تي ڌيان ڏيڻ کان لاچار ٿي پون ٿا. تاريخي ليکي چوکي مطابق سياسي طور تي حمايت يافته شاگرد اڳواڻ مخالفن شاگردن کي ھيسائڻ، ڀتي خوري ۽ خون جھڙن واقعن ۾ ملوث رھيا آھن. افسوس جي ڳالھه تي سنڌ ۾ جتي مقامي شاگردن ۾ تڪرار ھلندا رھن ٿا اتي پاڪستان جي ٻين صوبن جي شاگردن جون تنظيمون بھ وڏي واڪ پنھنجن صوبائي ۽ لساني حوالن سان ھر قسم جي بدمعاشي ۾ ملوث رھيون آھن، نسلي ۽ لساني، ويڇن ۽ وڳوڙن کي ھٿي ڏيارڻ جا سبب بڻبيون رھيون آھن.

شاگرد تنظيمن مان ڪيتريون ئي غير تعليمي مسئلن، جهڙوڪ سياسي تڪرار يا نسلي شڪايتن تي احتجاج ۽ بائيڪاٽ ڪرائين ٿيون. اهي قدم ڊگهين تعليمي وٿين جو سبب بڻجن ٿا، جنهن سان تدريسي وقت وڌيڪ گهٽجي ٿو. ان کان علاوه ڪجهه شاگرد اڳواڻ پنهنجن سياسي رابطن جو استعمال ڪن ٿا ته جيئن مختلف فائدا حاصل ڪري سگهن، جهڙوڪ ترجيحي داخلي يا تعليمي تشخيصن ۾ نرمي، جيڪا قابليت تي ٻڌل نظام کي ڪمزور ڪري ٿي. جيتوڻيڪ ڪجهه گروپ شاگردن جي حقن، جهڙوڪ: گهٽ في يا بهتر سهولتن لاءِ وڪالت ڪن ٿا، پر انهن جو مثبت ڪردار اڪثر انهن جي افراتفري کي جاري رکڻ ۽ پنهنجن مخصوص سياسي پارٽين جي مفادن سان هم آهنگي جي ڪري دٻجي وڃي ٿو. بحران جو هڪ خاص طور تي اعتراض پاڪستان جي سياسي ۽ مذهبي اشرافيه جي منافقت آهي، جيڪي خطرناڪ سياسي يا نظرياتي مقصدن لاءِ ڪمزور نوجوانن کي استعمال ڪن ٿيون جڏهن ته پنهنجن ٻارن لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ اعليٰ تعليم کي يقيني بڻائين ٿيون. هي واضح تضاد هڪ ڳنڀير طبقاتي تفاوت کي اجاڳر ڪري ٿو ۽ عام شھرين جي استحصال کي واضح ڪري ٿو.

1980 ۽ 1990 واري ڏهاڪي ۾، بينظير ڀٽو (پ پ) ۽ پوءِ عمران خان (پاڪستان تحريڪ انصاف) جهڙن اڳواڻن هزارين نوجوانن، جن ۾ نو عمر ماڻهو شامل آهن، کي سياسي سرگرمين لاءِ متحرڪ ڪيو. پي ايس ايف ۽ انصاف اسٽوڊنٽس فيڊريشن (آءِ ايس ايف) شاگردن کي احتجاج، ريلين ۽ ڪڏهن ڪڏهن تشدد آميز تصادمن لاءِ متحرڪ ڪيو، جنهن سان اهي گرفتارين يا زخمن جهڙن خطرن جي ور چڙھي ويا. مثال طور: پي ٽي آءِ جي 2014 واري ڌرڻي ۾ اسلام آباد ۾ نوجوان حامين، جن ۾ نابالغ به شامل هئا، مهينن تائين غير مستحڪم حالتن ۾ ڌرڻي تي ويٺا رهيا. ان دوران ۾ سندن ٻار آڪسفورڊ ۽ ٻين اھم پرڏيھي تعليمي ادارن ۾ تعليم پرائيندا رھيا.

ساڳي طرح، ڪن مذهبي پارٽين پنهنجي شاگرد ونگن مان “جهاد” لاءِ پاڪستاني نوجوانن جي ڀرتي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. گهڻا ڀرتي ٿيل ماڻهو نو عمر هئا جيڪي معمولي پسمنظر مان هئا، نظرياتي جوش يا اقتصادي ضرورت جي ڪري لڙيا. سندن ڪيمپس تي اثر رسوخ عسڪريت پسندي کي به فروغ ڏنو، ھٿياربند شاگرد گروهن جي سبب تعليمي زندگي ۾ خلل پيو. ان جي ابتڙ، مذھبي جماعتن جي اڳواڻن  جي ٻارن بابت اڪثر رپورٽ ڪيو وڃي ٿو ته انهن ٻاهرين ملڪن ۾ تعليم، جن کي اھي “مرده باد مرده باد” ڪندا رھندا ھئا، حاصل ڪئي تھ ڪي ماڳھين انھن ملڪ ۾ آباد بھ ٿيا. هي تفاوت ان ڳالهه کي اجاڳر ڪري ٿو ته اشرافيه ڪمزور نوجوانن جو استحصال ڪيئن ڪري ٿي جڏهن ته پنهنجن خاندانن جي حفاظت ڪري ٿي.

اشرافيه جي ٻارن کي ٻاهرين ملڪن موڪلڻ جي روايت جڏهن ته عام نوجوانن کي سياسي يا عسڪري مقصدن لاءِ متحرڪ ڪرڻ پاڪستان ۾ هڪ وسيع طبقاتي ورڇ جي عڪاسي ڪري ٿي. سوشل ميڊيا پليٽ فارمن تي اڪثر هن منافقت تي عوامي ڪاوڙ ۽ ڪروڌ جو اظھار ڪيو پيو ويندو آھي، صارف خانداني اڳواڻن تي تنقيد ڪن ٿا ته اهي هيٺين ۽ وچين طبقي جي نوجوانن کي “گولي بارود” طور استعمال ڪن ٿا جڏهن ته انهن جا پنهنجا ٻار آڪسفرڊ، هارورڊ، يا لنڊن يونيورسٽين جهڙن باوقار ادارن ۾ پڙهن ٿا. هي نمونو خاص طور تي افغان جهاد دوران واضح هو، جتي هزارين پاڪستاني نوجوانن کي شدت پسندي ڏانهن راغب ڪيو ويو، جڏهن ته سياسي ۽ مذهبي اڳواڻن جا خاندان ان جي نتيجن کان متاثر نه ٿيا.