ڪارنهن جي نالي تي قتل: قانون، سماج ۽ انساني ضمير جو امتحان

خيرپور جي ٽنڊو مستي واري علائقي ۾ نوجوان عورت روبينا چانڊيو جو “غيرت” جي نالي تي سرعام قتل، اهو واقعو رڳو هانءُ ڏاريندڙ نه، پر سماج لاءِ هڪ وڏو سوال پڻ آهي، جيڪو رڳو هڪ فرد جي زندگي ختم ٿيڻ تائين محدود ناهي. اهو اسان جي سماج جي اخلاقي زوال، قانوني ڪمزوري ۽ اجتماعي بيحسيءَ جو چٽو عڪس پيش ڪري ٿو. رپورٽن موجب روبينا چانڊيو جيڪا پسند جي شادي ڪرڻ لاءِ گهران نڪتي هئي، کيس راڄوڻي کانپوءِ واپس گهرائي، وڏي هجوم آڏو بي دردي سان گوليون هڻي قتل ڪيو ويو. هن واقعي ۾ سندس ويجها مائٽ به ملوث هئا، جيڪو سماج اندر موجود خطرناڪ ذهنيت جي عڪاسي ڪري ٿو. هي واقعو رڳو هڪ قتل نه آهي. اهو هڪ منظم سماجي فيصلي جو نتيجو لڳي ٿو، جتي “راڄوڻي” جهڙيون غير رسمي روايتون قانون کان مٿي ٿي وڃن ٿيون. جڏهن قبائلي يا برادريءَ جا فيصلا انساني جان کان وڌيڪ اهم بڻجي وڃن، تڏهن رياست جي عملداريءَ تي سنجيده سوال اڀرن ٿا. ڇا ڪنهن به روايت يا رسم کي اهو حق حاصل آهي ته اها ڪنهن جي زندگي کسي سگهي؟

سنڌ سميت پاڪستان جي ڪيترن ئي علائقن ۾ “ڪارنهن” جي نالي سان سڃاتي ويندڙ اها رسم، اصل ۾ غيرت نه پر ظلم جي انتها آهي. انساني تاريخ ۾ غيرت جو تصور عزت، احترام ۽ تحفظ سان ڳنڍيل رهيو آهي، پر افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته اسان جي سماج ۾ ان کي قتل ۽ جبر جي جواز طور استعمال ڪيو پيو وڃي. اهڙي سوچ نه رڳو اسلامي تعليمات جي ابتڙ آهي، پر آئين ۽ قانون جي به سڌي ڀڃڪڙي آهي. پاڪستان ۾ 2016ع ۾ منظور ٿيل اينٽي آنر ڪلنگ قانون تحت اهڙن قتلن ۾ رعايت يا معافي جا رستا محدود ڪيا ويا آهن، پر عملي طور ان تي مڪمل عملدرآمد اڃا به هڪ وڏو چئلينج آهي. واقعي جا تفصيل وڌيڪ ڏکوئيندڙ آهن. رپورٽن مطابق روبينا چانڊيو کي رات دير سان قتل ڪيو ويو ۽ سندس لاش ڪافي وقت تائين زمين تي پيل رهيو، جڏهن ته پوليس صبح سوير پهچي لاش کڻايو. اهو سوال اڀري ٿو ته اهڙي حساس واقعي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا فوري طور تي ڇو نه پهتا؟ ڇا اهڙي دير انصاف جي عمل تي اثرانداز نه ٿي ٿئي؟ جيڪڏهن رياست شهرين جي جان بچائڻ ۾ ناڪام رهي، ته پوءِ قانون جي بالادستي صرف ڪتابي ڳالهه بڻجي وڃي ٿي. ان واقعي جو هڪ وڌيڪ اهم ۽ خطرناڪ پهلو اهو به آهي ته قتل دوران وڏي تعداد ۾ ماڻهو موجود هئا، پر ڪنهن به مزاحمت نه ڪئي. هي خاموشي رڳو خوف نه، پر هڪ اهڙي اجتماعي ذهنيت جي عڪاسي ڪري ٿي، جتي ظلم کي برداشت ڪرڻ معمول بڻجي ويو آهي. جيڪڏهن سماج جو هر فرد پنهنجي ذميواري محسوس ڪري ته اهڙن ڪيترن ئي واقعن کي روڪي سگهجي ٿو. واقعي کانپوءِ پوليس پاران جوابدارن جي گرفتاري ۽ ايس ايس پي خيرپور جي اڳواڻي ۾ جوابدارن جا گهر ڊاهڻ جهڙا قدم کنيا ويا آهن، جيڪي بظاهر سخت ڪارروائي ظاهر ڪن ٿا، پر هتي به هڪ اهم سوال جنم وٺي ٿو: ڇا اهڙيون ڪارروائيون مستقل حل آهن يا رڳو عارضي ردعمل؟ اصل ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته اهڙن واقعن کي ٿيڻ کان اڳ روڪيو وڃي، نه ته پوءِ جا قدم صرف نقصان کانپوءِ جي ڪوشش بڻجي رهندا. ساڳئي وقت حڪومت پاران قائم ڪيل سيف هائوسز ۽ هيلپ لائنون عورتن لاءِ مددگار ثابت ٿي سگهن ٿيون، پر اصل سوال اهو آهي ته ڇا اهي سهولتون واقعي عام عورت تائين پهچن ٿيون؟ خاص ڪري ڳوٺاڻن علائقن ۾، جتي اهڙا واقعا وڌيڪ ٿين ٿا، اتي شعور ۽ رسائي ٻنهي جي کوٽ نظر اچي ٿي.

ڪارنهن جي مسئلي کي صرف قانوني ڪارروائي سان ختم نٿو ڪري سگهجي. ان لاءِ سماجي سطح تي شعور پيدا ڪرڻ انتهائي ضروري آهي. تعليمي ادارن، مذهبي عالمن ۽ سماجي اڳواڻن کي گڏجي ڪم ڪرڻو پوندو، جيئن ماڻهن ۾ اها سوچ پيدا ٿئي ته ڪنهن به صورت ۾ ڪنهن جي زندگي وٺڻ جائز ناهي. ميڊيا جو ڪردار پڻ انتهائي اهم آهي. اهڙن واقعن کي رڳو خبر طور پيش ڪرڻ بدران انهن جي پويان موجود سماجي سببن کي اجاگر ڪرڻ گهرجي، جيئن عوام ۾ سنجيدگي پيدا ٿئي. عدالتن کي به گهرجي ته اهڙن ڪيسن ۾ جلد ۽ مثال بڻجندڙ فيصلا ڏين، جيئن ڏوهارين ۾ قانون جو حقيقي خوف پيدا ٿئي. روبينا چانڊيو جو بيگناهه قتل رڳو هڪ خبر نه، پر اسان جي سماج جي ضمير لاءِ هڪ چيلينج آهي. جيڪڏهن اڄ به اسان خاموش رهياسين، ته سڀاڻي هر اهڙو ظلم اسان جي گڏيل ذميواري بڻجي ويندو. هاڻي وقت اچي ويو آهي ته رڳو مذمت کان اڳتي وڌي، عملي قدم کنيا وڃن. حڪومت، ادارا، ميڊيا ۽ عام ماڻهو سڀني کي گڏجي ذميواري نڀائڻي پوندي. ڪنهن به سماج جي ترقي ان ڳالهه سان ماپي ويندي آهي ته اهو پنهنجي ڪمزور طبقي، خاص طور تي عورتن، کي ڪيترو تحفظ ڏئي ٿو. جيڪڏهن اسان پنهنجي عورتن کي تحفظ ڏيڻ ۾ ناڪام رهياسين، ته پوءِ ترقي جون سڀ دعوائون بي معنيٰ بڻجي وينديون. روبينا چانڊيو جي بيگناهه موت کي صرف هڪ خبر نه بڻايو، پر ان کي تبديليءَ جي شروعات بڻايو.