پاڪستان ۽ ڀارت جي وچ ۾ پاڻيءَ جو مسئلو ڪو نئون نه آهي، پر تازن ڏينهن ۾ درياهه چناب ۾ پاڻيءَ جي آمد ۾ اوچتي ۽ غيرمعمولي گهٽتائي هڪ ڀيرو ٻيهر هن حساس مسئلي کي نمايان ڪري ڇڏيو آهي. واپڊا طرفان جاري ڪيل تازن انگن اکرن موجب، درياهه چناب ۾ پاڻيءَ جي آمد پهريائين 30 اپريل تي 25,200 ڪيوسڪ مان گهٽجي 1 مئي تي 20,900 ڪيوسڪ ٿي، ۽ پوءِ هڪ ئي ڏينهن اندر وڌيڪ گهٽجي 9,000 ڪيوسڪ رهجي وئي، جنهن سان 11,900 ڪيوسڪ جي وڏي اوچتي گهٽتائي رڪارڊ ٿي. هي رجحان ظاهر ڪري ٿو ته پاڻيءَ جي وهڪري ۾ پهريائين تدريجي ۽ پوءِ اوچتي لاٿ آئي آهي، جيڪا صورتحال جي غيرمعمولي هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿي. وڌيڪ ڳڻتيءَ جوڳي ڳالهه اها آهي ته هيڊ مراله جي مقام تي پاڻيءَ جي آمد 9,000 ڪيوسڪ هئڻ باوجود اخراج صرف 1,100 ڪيوسڪ رڪارڊ ڪيو ويو، جيڪو وهڪري جي انتظام بابت اهم سوال اٿاري ٿو. درياهه چناب، جيڪو پاڪستان جي زرعي نظام لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو، ان ۾ پاڻيءَ جي گهٽتائي سڌي طرح زرعي پيداوار، خوراڪ جي فراهمي ۽ معاشي استحڪام تي اثرانداز ٿئي ٿي. جيڪڏهن اها صورتحال برقرار رهي ٿي ته ان جا اثر رڳو پنجاب جي زرعي علائقن تائين محدود نه رهندا، پر سڄي ملڪ جي خوراڪ جي سلامتي کي خطري ۾ وجهي سگهن ٿا. پاڻي پاڪستان جي معيشت جو بنيادي ستون آهي. ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آبادي سڌي يا اڻ سڌي طرح زراعت سان وابسته آهي، ۽ زراعت جو دارومدار وڏي حد تائين درياهن جي پاڻيءَ تي آهي. اهڙي صورتحال ۾ جيڪڏهن اپ اسٽريم ملڪ پاڻيءَ جي وهڪري تي اثرانداز ٿئي، ته اهو نه صرف اقتصادي نقصان جو سبب بڻجي سگهي ٿو، پر سماجي بيچيني ۽ سياسي تناؤ کي به وڌائي سگهي ٿو.
ڀارت ۽ پاڪستان جي وچ ۾ 1960ع ۾ ٿيل سنڌ طاس معاهدو (Indus Waters Treaty) عالمي سطح تي هڪ ڪامياب آبي معاهدي طور سڃاتو وڃي ٿو، جنهن تحت ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ درياهن جي ورهاست جو واضح طريقو طئي ڪيو ويو هو. هن معاهدي مطابق درياهه چناب پاڪستان جي حصي ۾ اچي ٿو ۽ ڀارت کي ان ۾ محدود استعمال جي اجازت آهي. تنهن هوندي به، تازين حالتن کانپوءِ خدشا وڌيڪ وڌي ويا آهن. ذريعن موجب، مراله وٽ پاڻيءَ جي گهٽتائي سنڌ طاس معاهدي جي شقن سان مطابقت نٿي رکي، جيڪا ممڪن ڀڃڪڙي جو اشارو ڏئي ٿي. ان صورتحال تي پاڪستان طرفان سفارتي سطح تي به ردِعمل سامهون آيو آهي. پاڪستاني انڊس واٽر ڪمشنر پنهنجي ڀارتي هم منصب کان باضابطه طور وضاحت طلب ڪئي آهي ۽ چيو آهي ته پاڻيءَ جي وهڪري ۾ هي وڏي پيماني تي گهٽتائي معاهدي جي روح جي خلاف آهي. اهو قدم ان ڳالهه جي نشاندهي ڪري ٿو ته پاڪستان هن مسئلي کي سنجيدگي سان عالمي سطح تي اٿارڻ لاءِ تيار آهي. پاڻي صرف هڪ قدرتي وسيلو نه، پر هڪ اسٽريٽجڪ اثاثو آهي، جنهن تي ڪنٽرول علائقائي طاقت جي توازن کي به متاثر ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن پاڻي کي دٻاءُ وجهڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ته اهو بين الاقوامي قانونن ۽ انساني اصولن جي کلي ڀڃڪڙي هوندي. اهڙي صورتحال ۾ ضروري آهي ته پاڪستان سفارتي سطح تي وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪري ۽ گڏيل قومن، عالمي عدالت ۽ ٻين فورمن تي ثبوتن سان گڏ پنهنجو موقف پيش ڪري.
ان سان گڏوگڏ، پاڪستان کي اندروني سطح تي به پاڻيءَ جي بهتر انتظام تي ڌيان ڏيڻ گهرجي. پاڻيءَ جي ضايع ٿيڻ، پراڻو آبپاشي نظام ۽ ذخيرو ڪرڻ جي محدود صلاحيت جهڙا مسئلا ملڪ کي وڌيڪ ڪمزور بڻائين ٿا. جيڪڏهن اسان پنهنجن وسيلن جو صحيح استعمال نه ڪنداسين، ته ٻاهريون دٻاءُ اسان لاءِ وڌيڪ نقصانڪار ثابت ٿي سگهي ٿو. نوان ڊيم، موثر واٽر مينيجمينٽ سسٽم ۽ جديد زرعي طريقا اختيار ڪرڻ سان پاڻيءَ جي کوٽ کي ڪنهن حد تائين ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو. آخر ۾ اهو چوڻ بيجا نه ٿيندو ته پاڻيءَ جو مسئلو هاڻي صرف وسيلن جي ورهاست جو نه رهيو آهي، پر اهو قومي سلامتي، معاشي استحڪام ۽ علائقائي امن سان ڳنڍيل هڪ اهم مسئلو بڻجي چڪو آهي. جيڪڏهن هن مسئلي کي سنجيدگي سان حل نه ڪيو ويو ته ان جا نتيجا صرف پاڪستان يا ڀارت تائين محدود نه رهندا، پر سڄي ڏکڻ ايشيا کي پنهنجي لپيٽ ۾ وٺي سگهن ٿا. وقت جو تقاضو آهي ته جذبات بدران دانشمندي ۽ تڪرار بدران ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو وڃي، جيئن خطي ۾ پائيدار امن ۽ استحڪام کي يقيني بڻائي سگهجي.
