ڪِيو گارڊن جي ڪاڪ ۾…
ھلو ھلو ڪاڪ تڙين، جتي گھڙجي نينھن،
سو سائين منھنجا!اڄ پاڻ ھلون ٿا محبوبن جھڙي سندر، اھڙي ئي لنڊن جي ھڪ مشهور باغ رائل بوٽئنڪ گارڊنس(Royal Botanic Gardens) ۾، جنھن کي عام زبان ۾ ڪِيو گارڊن(Kew Gardens) سڏيو ويندو آهي ۽ اھو باغ انھيءَ نالي سان ئي گهڻو مشھور آھي. ان باغ تي اھو نالو لنڊن جي ھڪڙي علائقي Kew تان پيو آهي، جتي اِھو باغ واقع آهي. جيتري قدر“Kew” نالي جي تاريخ جو تعلق آھي ته اِھو شايد پراڻي انگريزي لفظ “Kayhough” يا اهڙي ئي ڪنهن لفظ مان نڪتل آهي، جنھن جي معنى آھي، پاڻي يا درياءَ جي ڀر ۾ زمين. لنڊن شھر ۾ هي علائقو(Kew) ٿيمس ندي جي ڪناري ڀرسان آهي. جڏهن 18هين صدي ۾ هتي باغ ٺاهيا ويا ته انهن کي علائقي جي پويان نالو ڏنو ويو: “Gardens at Kew” ۽ اڳتي ھلي اھي“Kew Gardens” طور مشھور ٿيا.
ھي باغ 1759ع ۾ برطانيا جي بادشاههKing George III جي ماءُ Princess Augusta of Saxe-Gotha، جي خواھش تي تيار ڪيو ويو ھو. شروع شروع ۾ ھي باغ رڳو نوَن کان يارھن ايڪڙن تي مشتمل ھڪڙو ننڍڙو باغ هو، پر وقت سان گڏ ھر دور ۾ اُن جي ايريا توڙي تعميرات ۽ سجاوٽ ۾ واڌ ويجھه ٿيندي رھي. موجودہ وقت ۾ ڪِيو گارڊن تقريبن 326 ايڪڙن جي وسيع ايراضي تائين پکڙيل آهي ۽ ان ۾ ھِن وقت 50 ھزار کان به مٿي قسمين قسمين وڻ، ٻوٽا ۽ گل ڦل موجود آھن. ڪِيو گارڊن نه صرف دنيا جي سڀني کان مشهور نباتاتي باغن (Botanical gardens) مان هڪ آهي، بلڪه اِھو دنيا جي سڀني کان اهم نباتاتي تحقيقاتي مرڪزن مان به هڪ آهي. ھن باغ جو پَتو پَتو، ٽاري ٽاري ۽ ھر گل ٻوٽو پنھنجي اندر ۾ ڪيترن ئي دورن جا قصا، ڪھاڻيون ۽ سڳنڌ سانڍيو ويٺو آھي، جن کي ٻڌڻ، پَسڻ ۽ سواسن ۾ اوتڻ سان تاريخ ۽ فطرتي سونھن جون ڪيئي دريون کلن ٿيون. هِتي مختلف دورن جا ڪيترائي اهم سائنسي ۽ تاريخي رڪارڊ پڻ رکيل آهن. ڪِيو گارڊن ۾ 40 کان وڌيڪ تاريخي عمارتون ۽ 50 ھزار کان مٿي وڻن ۽ ٻوٽن جا مختلف قسم سنڀالي رکيا ويا آهن، جن ۾ ڪافي پراڻا ۽ ناياب وڻ ۽ ٻوٽا به شامل آھن. اھوئي سبب آھي جو تاريخي، قديم ۽ سائنسي بنيادن تي استوار ٿيل ھِن عظيم الشان گارڊن کي 2003ع ۾ آثار قديمه ۽ ثقافت جي عالمي اداري UNESCO طرفان ورلڊ هيريٽيج سائيٽ قرار ڏنو ويو آھي. جيتري قدر ڪِيو گارڊن جي داخلا ٽڪيٽ جو تعلق آھي ته اھو بالغن(Adult) لاءِ 18 کان 22 (تقريبن 6,500 – 8,000 پاڪستاني رپيا)، ٻارن (4-15 سال) لاءِ 6 کان 8 آهي ۽ 4 سال کان ننڍن ٻارن لاءِ داخلا بلڪل مفت آھي. ٽڪيٽ جي قيمت ۾ فرق سيزن سان به لاڳاپيل ھوندو آھي. اونهاري(Peak season) ۾ ٽڪيٽ مهانگي ھجي ٿي جڏھن ته سياري(Off season) ۾ ٿوري سستي ملي ٿي. جڏھن ته آن لائين ۽ خاص ڏينھن تي ٽڪيٽ به نسبتن سستي پوي ٿي. ٽڪيٽ ۾ عام طور تي گرين هائوسز، ميوزيم ۽ باغ جا سڀ سيڪشن شامل هوندا آھن، پر خاص موقعن مثلن ڪرسمس لائيٽ شوز ۽ ٻين تفريحي پروگرامن وغيره لاءِ الڳ ٽڪيٽ وٺڻي پوندي آھي. جيتوڻيڪ عام تفريح گاھن جي ڀيٽ ۾ ڪِيو گارڊن جي ٽڪيٽ ٿوري مهانگي ضرور آهي، پر ان جي وڏي ايراضي، تاريخي جاين ۽ ان ۾ هزارين ناياب ٻوٽن ۽ وڻن ٽڻن موجود ھئڻ سبب ان کي“value for money“ سمجهيو وڃي ٿو. ھاڻ اچو ته پاڻ ڪِيو گارڊن گھمڻ ھلون.
ڪِيو گارڊن جيئن ته ڪافي وڏو ۽ ڦھليل آھي انھيءَ ڪري ان کي مختلف علائقن/لوڪيشنس کان داخلا گيٽ ٺاھيا ويا آھن، جيڪي تعداد ۾ ڪل ملائي چار آھن. 1. وڪٽوريه گيٽ (Victoria Gate)، 2. الزبيٿ گيٽ (Elizabeth Gate)، 3. برينٽفورڊ گيٽ(Brentford Gate) ۽ 4. لائن گيٽ(Lion Gate) ڪِيو باغ جو سڀ کان مشهور ۽ وڏي ۾ وڏو داخلا گيٽ وڪٽوريه گيٽ آھي جيڪو ڪِيو گارڊن اسٽيشن جي ويجهو آھي ۽ گهڻا سياح اڪثر اِتان ئي باغ ۾ داخل ٿين ٿا. پاڻ به ٽڪيٽ وٺي وڪٽوريه گيٽ کان باغ ۾ اندر داخل ٿي چڪا آھيون. دروازي مان داخل ٿيندي ئي وڏيون ڇٻرون، گل ٻوٽا ۽ پراڻا اوڪ جا وڻ نظر اچن ٿا. هِتي ايئن محسوس ٿئي ٿو ته هي رڳو باغ نه، پر فطرتي سونھن، سائنس ۽ تاريخ جو ھڪ الڳ ۽ نرالو جھان آهي. وڪٽوريه گيٽ کان ٿورو ئي اڳتي ھلندي ۽ وڻ ٽڻ پسندي پاڻ پھچي ويا آھيون پام ھائوس(Palm House) ۾. ھي شيشي ۽ لوهي ڍانچي تي ٺهيل وڏو گرين هائوس 1844-1848ع دوران ٺهي راس ٿيو. اِن جي ڊزائننگ مشھور آرڪيٽيڪٽDecimus Burton جي ڪيل آھي ۽ ھي وڪٽورين دور جي انجنيئرنگ جو لاجواب شاھڪار آھي. ھن گرين ھائوس ۾ گرم علائقن (tropical) جا ڪيترائي ٻوٽا، کجور، ربڙ ۽ ڪيلي جا وڻ رکيل آھن. جيئن ئي ماڻھو ان گرين ھائوس ۾ اندر داخل ٿئي ٿو ته اُن کي ھِتي جو ماحول ٻاھر واري ماحول کان بلڪل بدليل لڳي ٿو ۽ ھُن کي اهو محسوس ٿئي ٿو ته ڄڻ ھُو آفريڪا يا ايشيا جي ڪنهن گھاٽي جھنگل ۾ اچي ويو هجي. باغ جي ھِن سيڪشن کي گرم علائقن جو جھنگل چئجي ته وڌاءُ نه ٿيندو. ان حصي جي فطرتي ماحول جو مزو وٺي ھاڻ پاڻ اُتان نڪري آيا آھيون بلڪل ٿورو اڳيان ٺھيل ڪنول جي گلن جي تلاءُ(Waterlily House) ڏي. ھي هڪڙو ننڍڙو گرين هائوس آھي جنھن جي تعمير 1852ع جي ٿيل آھي. هتي دنيا جا مشهور پاڻي جا گل ۽ پتا رکيل آھن، خاص طور تي وڏاAmazon water lily ۽ رنگين واٽر للي وغيره جيڪي پاڻ وارن ڪنول جي گلن کان مختلف نسل جا آھن. انھن گلن جو پاڻي جي تلاءُ ۾ ترڻ جو منظر ايئن باسي ٿو، جيئن جل پرين جي جوڀن جون انگڙايون من کي ھرکائينديون آھن. ڪنول جي گلن جو ھندو ميٿالاجي ۾ به گھڻو ذڪر آھي. ھندو مِٿ ۾ ڪنول جا گل، ڌن دولت ۽ خوشحالي جي ديوي لڪشمي ۽ علم، ڏات ۽ سرسنگيت جي ديوي سرسوتي جي سيج جو سينگار بڻيل آھن ۽ اُنھن جي ھٿن ۾ به ڪنول جا گل جھليل آھن. ساڳئي وقت ڪنول جو گل مقدس به سمجھيو وڃي ٿو. ڇاڪاڻ جو ھندو ميٿالاجي مطابق ساري سنسار کي سرجيندڙ برھما ڪنول جي گل مان پيدا ٿيو ۽ ڪنول جو گل وري جڳ جي پالڻھار وشنو جي ناف مان پيدا ٿيو. اسان جي قومي شاعر شيخ اياز به ڪنول جي سونھن، سچائي، ارڏائي ۽ پاڪائي کي به ڇا ته خوب ڳايو آھي، جيڪو سَر جي گدلي سينور ۾ به پنھنجي پاڪائي ۽ اڏولتا قائم رکيو بيٺو آھي. “ھِن سَر جي گدلي سينور ۾ ھي نيل ڪنول به ته ڏوھي آ.” (شيخ اياز). ھِن سندر تلاءُ ۾ ڦھليل وشال پتا ڏسي منھنجي من ئي من ۾ شاعراڻو خيال اُڀري ٿو ۽ دل چوي ٿي ته، “ڪاش! پَتن جي ناؤ تي پنھنجي محبوب ساڻ سواري ھجي ۽ ڪنول جي خوشبوءِ سان اوتيل شرابي تلاءُ مان صراحيون ڀري ھوا جي جھونڪن تي لڏندڙ ناؤ ۽ پاڻي جي لھرن مان پيدا ٿيندڙ موسيقي جي سحر ۾ گم ٿي، دنيا کان لاپرواھ ٿي وڃجي.”
محبوب جھڙي من موھيندڙ واٽر للي هائوس کان ٿورو اڳتي وري ٽيمپريٽ ھائوس(Temperat House) آھي. ھي دنيا جي وڏن وڪٽورين دور جي شيشي ۽ لوھ مان ٺھيل گرين هائوسز مان هڪ آھي ۽ 1860ع واري ڏهاڪي کان موجود آھي. هِتي معتدل آبهوا وارا ٻوٽا رکيا وڃن ٿا، جن ۾ آسٽريليا، جاپان، چلي ۽ آفريڪا جا ٻوٽا ۽ وڻ وغيره شامل آھن. انھن ۾ ڪي ٻوٽا ۽ وڻ اهڙا به آهن جيڪي دنيا ۾ ھاڻي تمام گهٽ رهجي ويا آهن يا ائين کڻي چئجي ته ھِن وقت ناياب ٿي چڪا آھن. حيرت ٿي ٿئي ته ھِتي گورن قديم ۽ ناياب وڻ ۽ ٻوٽا به سنڀالي رکيا آھن، جڏھن ته پاڻ جھنگ ۽ ٻيلا وڍائي مورڳو وڻ ۽ ٻوٽا به ناياب ڪري ڇڏيا آھن.
اتان ٿي ھاڻي پاڻ ھلڻ لڳا آھيون هڪ پرسڪون رستي تي جيڪو جاپاني باغ (Japanese Landscape Garden) ۾ پھچائي ٿو. ھي جاپاني طرز تعمير (آرڪيٽيڪٽ) جي انداز تي ٺاھيل باغ آھي. هِتي جهنگ جو منظر پيش ڪندڙ بانس جا گھاٽا وڻ، ننڍيون پلون، پٿرن جي سٽاءُ سان سجايل وڻ ٽڻ، جاپاني گھر ۽ تلاءُ وغيره موجود آھن. ھِن باغ جو منظر بلڪل جاپان جي روايتي باغن جهڙو آهي. ان باغ کان ٿورڙو ئي اڳيان بمبو گارڊن(Bamboo Garden) اچي ٿو. ھِن بمبو گارڊن ۾ مختلف قسمن ۽ سائزن جا بانس جا وڻ آهن جن ۾ ڊگها، ٿلها ۽ ننڍا بانس شامل آھن. آسمان کي ڇھندڙ بانس جي وڻن جو هوا جي جھونڪن تي لُڏڻ ۽ اُنھن مان اُڀرندڙ موسيقي جھڙو مڌر آواز من کي خوب ڀانئي ٿو. مٿان وري آسمان مان ٿيندڙ ھلڪي بوندا باري ائين محسوس ٿي ٿئي ته ڄڻ ڪا نرتڪي ان ڌيمي ڌيمي موسيقي تي انگڙاين جي ادائن سان روح ۾ لھندي، پوري من اندر کي پنھنجي سحر ۾ وٺي ڇڏيو ھجي. انهن بانسن واري باغ کان اڳيان باغ جي سڀ کان مشهور عمارت گريٽ پگوڊاGreat Pagoda نظر اچي ٿي. هي چين جي طرز تعمير جو 10 ماڙ ٽاور آهي، جيڪو 1762ع ۾ ٺاھيو ويو. ھن عجيب ۽ غريب پگوڊا جي ڊزائننگ ان دور جي مشھور آرڪيٽيڪٽSir William Chambers جي ڪيل آھي. ڪنھن زماني ۾ ان پگوڊا تي 80 چيني ڊريگنس جا سنگتراشي جي فن سان ڀرپور مجسما لڳل ھوندا هئا. ان پگوڊا جي مٿان چڙهڻ سان لنڊن جو خوبصورت نظارو پسي من کي آنند اچي ٿو ۽ ذھن ھڪ واري قديم ۽ جديد لنڊن جي تاريخ ۽ سٽاءُ تي سوچڻ لڳي ٿو. ھي انگريز ماضي ۾ علم، سائنس، معاشي نظام ۽ سماجي بيھڪ ۽ شعور ۾ ته اسان کان وڌيڪ قابل ھئا، پر ساڳئي وقت عمارت سازي ۽ فطرتي حسن جي سارسنڀال ۽ ترتيب ۾ به سئو ڀيرا اسان کان اڳيان ھئا. چيني تعميراتي فن/آرڪيٽيڪٽ سڄي دنيا ۾ پنھنجي منفرد انداز جي حيثيت ۾ سڃاتو وڃي ٿو ۽ اُھو لکن ۾ به پڌرو ھجي ٿو. چيني آرڪيٽيڪٽ جو ھي شاھڪار پگوڊا دنيا، خصوصن يورپ جي سياحن لاءِ سدائين توجهه جو مرڪز رھي ٿو.
پگوڊا کان ٿورو اڳتي ھلڻ سان پاڻ باغ جي هڪ خاموش حصي ۾ پھچي وڃون ٿا، اتي ئي ڪِيو پئليس(Kew Palace) موجود آھي جيڪو 1631ع جي زماني جو جڙيل آھي. ان محل جو شروعاتي مالڪ هڪ امير واپاريSamuel Fortrey هو. ڊچ طرز تعمير جي سرن واري ھيءَ عمارت 3 ماڙ آھي، ان کي ڪنھن زماني ۾Dutch House به ڪوٺيو ويندو ھو. بعد ۾ اهو محل برطانوي شاهي خاندان جي ملڪيت بڻيو. ڪِيو پئليس ھڪ ننڍڙو شاهي محل آھي جنھن ۾ بادشاھ جارجIII راڻي شارلٽ(Charlotte) ۽ سندس خاندان رهندو ھو. ھن ننڍڙي خوبصورت محل ۾ بادشاهه ۽ راڻي جا شاھي ڪمرا جن ۾ شاھي پلنگ، تاريخي ۽ ائنٽڪ قسم جو فرنيچر، پراڻا بسترا ۽ ڪمبل پيل آھن. ڊائننگ روم جتي شاهي خاندان گڏجي کاڌو کائيندو هو، اُن ۾ پراڻي دور جي ڊائننگ ٽيبل، ٿانو ۽ ٻي ڪراڪري وغيره پيل آھي. ھِن محل ۾ راڻي جا سلائي، پڙهائي ۽ آرام لاءِ خانگي ڪمرا، ٻارن جا بيڊ رومز ۽ پڙهائي جي ڪمرن کان علاوه 18 صدي جو ٺھيل عاليشان باورچي خانو (ڪچن) به آھي جنھن ۾ پراڻا چلھا، ڪٽلري ۽ ٻيو سامان پيل آھي. ھِن محل ۾ کاڌو ۽ ٻيو سامان رکڻ لاءِ ھڪڙو زير زمين اسٽور روم به ٺھيل آھي. اڌ دنيا تي راڄ ڪندڙ انگريز بادشاھن جي ٺٺ ٺانگر جي جھلڪ اڄ به ھِن محل جي چپي چپي مان محسوس ٿئي ٿي. ھِن محل جي ڀرسان ئيQueen’s Garden آهي جنهن ۾ 17 هين صدي جا سھڻا، رنگ برنگي گل ۽ خوشبودار ھربل ٻوٽا سياحن جو پاڻ ڏي ڌيان ڇڪائين ٿا. ھِن وقت ھي ننڍڙو پر خوبصورت محل تاريخي ميوزيم طور کليل آهي. سياح اندر وڃي شاهي زندگي جو انداز ۽ ترتيب ڏسي پاڻ کي ان دور ۾ موجود محسوس ڪن ٿا. ان محل کان جيئن ئي اڳيان ھلجي ٿو ته جھنگل جهڙي حصي ۾ هڪ ننڍڙو گهر آهي جنھن کيQueen Charlotte’s Cottage ڪوٺيو وڃي ٿو.King George III پنھنجي راڻي شارلٽ (Queen Charlotte) لاءِِ 1771ع ۾ ھي ننڍڙو گهرQueen Charlotte’s Cottage ٺھرايو. هي ڪو شاندار محل نه آھي، پر سادو، خاموش وڻن جي وچ ۾ لڪل فطرتي ماحول سان ڀرپور گھر آھي. ھي ڪاٽيج جنھن ۾، ننڍا ڪمرا، ڪاٺ جو فرنيچر موجود آھي، شاهي محلن جي ڀيٽ ۾ تمام سادي نموني فطرتي ماحول ۾ زندگي گذارڻ جي ڀرپور عڪاسي ڪري ٿو. 18 هين صدي جي لنڊن جي شاهي زندگي جيتوڻيڪ شان و شوڪت سان ڀريل هئي، پرQueen Charlotte هڪ اهڙي راڻي هئي جنهن کي سادگي، فطرت ۽ باغن سان عشق هو. ھن جي گلن، وڻن ۽ باغباني سان خاص دلچسپي هئي. هوءَ رڳو محلن ۾ رهڻ واري راڻي نه هئي، پر هوءَ فطرت ۾ وقت گذارڻ به پسند ڪندي هئي. هتي راڻي شارلٽ ڪڏھن ڪڏھن آرام ڪرڻ لاءِ ايندي هئي. ھِن گھر جي چوڌاري ايراضي ۾ هرڻ ۽ ڪافي تعداد ۾ جهنگلي وڻ پڻ موجود آهن. راڻي شارلٽ ۽ سندس سس Princess Augusta of Saxe-Gotha ٻنهي گڏجي ڪِيو گارڊن کي خوبصورت بڻائڻ لاءِ اُپاءُ ورتا. اُنھن باغ ۾ نوان وڻ پوکرايا ۽ مختلف ملڪن کان انيڪ قسمن جا ٻوٽا پڻ گھرايا. اهڙي طرح ڪِيو گارڊن آهستي آهستي هڪ عالمي باغ بڻجڻ لڳو. ھن فطرتي ماحول ۾ جوڙيل سادي ۽ خوبصورت گھر ڏسڻ کانپوءِ ڪِيو گارڊن ۾ پاڻ ڏسڻ ھلون ٿا، ڪلا جي شاھڪار مئريئن نارٿ گئلري(Marianne North Gallery)، جنھن جو نالو مئريئن نارٿ (1830- 1890) جي نالي پويان رکيل آھي. وڪٽورين دور جي ھي گئلري 1882ع ۾ هڪ ئي فنڪارا (مئريئن نارٿ) جي نادري فنپارن لاءِ ٺاهي وئي. مئريئن نارٿ هڪ برطانوي فنڪارا ۽ سيلاني عورت هئي. هُن سڄي عمر شادي نه ڪئي ۽ پنهنجي زندگي سفر ۽ فن لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هُن دنيا جا ڪيترائي ملڪ گهميا جن ۾ هندستان، برازيل، آسٽريليا، آفريڪا ۽ آمريڪا وغيره شامل ھئا. هُوءَ عام فنڪارن وانگر رڳو خوبصورتي نه، پر سائنسي اهميت وارا ٻوٽا به پينٽ ڪندي هئي. هُن ڪيترن اهڙن ٻوٽن جون تصويرون ٺاهيون جيڪي ان وقت يورپ لاءِ بلڪل اڻ ڏٺل ۽ نوان هئا. ميريئن نارٿ جون تصويرون رڳو آرٽ نه، پر سائنسي اھميت جون به حامل آهن. اھي دنيا جي ٻوٽن جو بصري دستاويز آهن. ھُن جي پورھئي ۾ ڪجهه اهڙن ٻوٽن جون تصويرون به شامل آهن جيڪي هاڻي ناياب يا ختم ٿي چڪا آهن. جيئن ته ان دور ۾ فوٽوگرافي ايتري ترقي يافته نه هئي، تنهنڪري هُن جي پينٽنگس تحقيقي ڪم ۾ تمام اهم رول ادا ڪيو. ميريئن نارٿ جو ڪم ٻوٽن جي سڃاڻپ ۽ تحقيق لاءِ تمام اهم ۽ نمايان ھو. جيئن ته ڪِيو گارڊن اڳي ئي ٻوٽن جي عالمي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو، تنھنڪري ھُن جي به خواهش ھئي ته سندس سڀ تصويرون ھِن ئي باغ ۾ هڪ ئي هنڌ تي محفوظ ٿيڻ کپن. انھي لاءِ هُن پنهنجي خرچ تي اِتي ئي آرٽ گئلري ٺهرائي. هي دنيا جي انهن چند وڏين آرٽ گئلرين مان ھڪ آهي جتي هڪ ئي فنڪارا جون سوين تصويرون هڪ ئي ڪمري ۾ ديوارن تي آويزان ٿيل آهن. ڀتين تي لاتعداد تصويرون ڀريل انداز (floor to ceiling) ۾ لڳل آھن. ھِن گئلري اندر تقريبن 800 کان مٿي پينٽنگس رکيل آھن جن ۾ مختلف ملڪن جا ٻوٽا، جهنگلات، جبل، درياءَ، سمنڊ، ڳوٺ، عبادت گاھون، وسندين جو ماحول، چراگاھ ۽ قدرتي منظر ڏيکاريل آھن ۽ هر تصوير سان گڏ ان جي جاءِ وقوع ۽ ٻوٽي جو حوالو پڻ ڄاڻايل آھي. ھُن جي تخليقي پورھئي ۾ جتي برازيل جا رين فاريسٽ پينٽ ڪيل آھن ته اُتي ھندستان جا پھاڙي سلسلا به نقش ڪيل آھن. جتي ھُن پنھنجي ڪلا ۾ آفريڪا جي جھنگلن کي چٽيو آھي ته اُتي ھُن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي منظرن جي به خوب عڪاسي ڪئي آھي. يعني هُوءَ نه صرف بوٽئنيڪل آرٽسٽ ھئي، پر ساڳئي وقت نيچر لينڊ اسڪيپ پينٽر به هئي. ان مصورہ جي ڪلاڪاري ڏسڻ کانپوءِ پاڻ پھچي ويا آھيون آربوريٽم(Arboretum) ۾. ھي دراصل باغ جو ھڪ وڏو حصو/سيڪشن آھي جنھن ۾ دنيا جا تمام وڏا وڻ رکيا ويا آهن، جھڙوڪ: اوڪ، سيڊر، ميپل ۽ سيڪويا وغيره. انھن مان ڪي وڻ ته 200 سالن کان به وڌيڪ جھونا آهن. ھِنن جھونن وڻن جي سيني ۾ به نه ڄاڻ ڪيتريون ڪھاڻيون سانڍيل ھونديون!؟ پر ھِن ھڻ ھڻان/نفسا نفسي جي دور ۾ ڪنھن کي ٽائيم آھي جو ويھي ماضي جا بَخيا اُڊوڙي اُنھن جا قصا ٻڌي!؟ يا شايد انسان کي ماضي ۾ فطرت سان ڪيل بيواجبين جو اولڙو پَسي متان ڪٿي شرم نه محسوس ٿئي، انھيءَ ڪري ڪن ٽار ڪري ٿو؟ بھرحال ڪجھه به ھجي انسان جو جياپو فطرت جي بقا ۾ ئي سمايل آھي. فطرت کي تڪليف پھچائي ھُو ڪڏھن به سک جو ساھ کڻي نٿو سگھي. اتان ٿي ھاڻ پاڻ پھچي ويا آھيون اورنجري (Orangery) ۾. ھي عمارت 1761ع ۾ ٺهي راس ٿي. هِتي ڪنھن زماني ۾ نارنگين جو باغ ھوندو هو ۽ هاڻي هِتي سياحن لاءِ ڪيفي/ريسٽورينٽ ٺاهيا ويا آھن. پاڻ وٽ پارڪن ۾ ائين ٿيندو آھي ته چپي چپي تي گھورڙيا شيون وڪڻندي نظر ايندا ۽ ٿوري ٿوري فاصلي تي ڪيفي لڳل نظر ايندي. نتيجن کاڌ پيتي کانپوءِ بچيل سامان/ڪچرو پٽ تي اُڇلڻ جي ڪري ۽ ساڳئي وقت ڪچري دانين(dust bins) جو معقول انتظام نه ھئڻ جي ڪري سڄو پارڪ گندو ٿيو وڃي. جڏھن ته ھتي اھڙي گندگي ڪرڻ ته ڇا، پر ان جو تصور به نٿو ڪري سگھجي. اتي چانھه چُڪو پيِ ۽ ٿورو ٿڪ ڀڃي ھاڻي پاڻ رخ ڪيو آھي پرنسيز آف ويلز ڪنزرويٽري(Princess of Wales Conservatory) جو. ھي جديد گرين ھائوس1987ع ۾ کوليو ويو ۽ ليڊي ڊائنا(Princess of Wales) جي نالي پويان قائم ڪيل آھي. ھِن گرين ھائوس جو افتتاح به سونھن جي ديوي ليڊي ڊائنا پاڻ پنھنجن ھٿن سان ڪيو. ھِن گرين ھائوس ۾ موسم ۽ گھم جي حساب سان وڻن ۽ ٻوٽن جي ترتيب لاءِ الڳ زون ٺاھيا ويا آھن. ريگستاني علائقي(Desert Zone) ۾ ٿوھر (Cactus)، کان علاوه سوڪھڙي ۽ گهٽ پاڻيءَ وارا ٻوٽا رکيا ويا آھن. ٽراپيڪل علائقي (Tropical Zone) ۾ کجور جا وڻ، ڪيلا ۽ ڪافي جا ٻوٽا رکيا ويا آھن. گھم واري علائقي(Humid Tropics) ۾ جھنگلن ۾ پوندڙ بارشن جهڙو ماحول جوڙيو ويو آھي ۽ ھِن حصي ۾ وليون، مٽر ۽ ٻج وغيره موجود آھن. آبي علائقي(Aquatic Plants) ۾ واٽر للي ۽ ٻيا پاڻيءَ جا ٻوٽا رکيا ويا آھن. آرڪيڊ هائوس واري زون ۾ دنيا جي ناياب گلن ٻوٽن کان علاوه اهڙا ٻوٽا جيڪي دنيا ۾ ختم ٿيڻ جي ويجهو آهن، اُھي به محفوظ ڪيل آھن. پرنسيز آف ويلس ڪنزرويٽري ۾ سير ڪندي وڻن جو واءُ وٺندي ائين محسوس ٿئي ٿو ته ڄڻ سونھن جي ديوي ڊائنا جو روح اڄ به ماحول کي تازگي بخشيو ويٺو آھي. ڪِيو گارڊن ۾Botanical Museum ۽Herbarium به ٺاھيو ويو آھي، جتي ٻوٽن جا سڪل نمونا، تحقيقاتي مواد ۽ تاريخي شيون رکيون ويون آھن. ھي دنيا جي اهم بوٽئنيڪل تحقيقاتي مرڪزن مان هڪ آهي. هِتي ڪيترائي اهم سائنسي ۽ تاريخي رڪارڊ رکيل پڻ آهن. هِتي تقريبن 70 لک (7 ملين) کان وڌيڪ ٻوٽن جا سڪل نمونا محفوظ ڪيل آهن. اهي نمونا 17 صدي کان وٺي ھِن وقت تائين گڏ ڪيا ويا آھن ۽ اھو عمل اڃان به جاري و ساري آھي. ھي دنيا جي سڀني کان وڏنHerbarium مان ھڪ آھي. ان کانسواءِ ڪِيو گارڊن ۾ هڪ وڏي بوٽئنيڪل لائبريري(Botanical Library) به علم ۽ تحقيق سان ذوق رکندڙن لاءِ ڏسڻ لائق آھي، جنھن ۾ تقريبن ساڍا ست لک ڪتاب، رسالا ۽ پراڻا دستاويز رکيل آهن. انهن ۾ 15هين صدي جا پراڻا ۽ ناياب ڪتاب/نسخا به موجود آھن. ھِن گارڊن ۾ ٻجن کي محفوظ ڪرڻ لاءِ ھڪMillennium Seed Bank به ٺاھي وئي آھي جنھن ۾ دنيا جي هزارين ٻوٽن جا ٻج محفوظ ڪيا وڃن ٿا. مقصد اهو آهي ته جيڪڏهن ڪو ٻوٽو دنيا مان ختم ٿي وڃي ته ان کي ٻيهر پوکي سگهجي. ھِن گارڊن ۾ ھڪڙو سيڪشن نقشن ۽ تصويرن جي رڪارڊ رکڻ لاءِBotanical Art جي نالي سان به ٺاھيو ويو آھي، جنھن ۾ هزارين ٻوٽن جا تاريخي نقشا ۽ تصويرون محفوظ ٿيل آهن. انهن مان ڪيترا نقشا ۽ تصويرون 18هين ۽ 19هين صدي جون به آھن. ھِن گارڊن ۾ 1769 ۾ ٺهيل رصدگاهه(Kew Observatory) به آھي جنھن ۾ ان زماني کان وٺي ھِن وقت به موسم ۽ فلڪيات بابت مشاهدا ۽ تجربا ڪيا وڃن ٿا. ڪِيو گارڊن جا اھي سيڪشن ڏسي مون کي ته حيرت ٿي ٿئي ته پندرھين سورھين صدي ۾ به انگريزن کي ٻوٽن بابت ايترو علم ۽ ڄاڻ ھئي ۽ تحقيق لاءِ ليبارٽريون ۽ لائبريريون ھيون، جڏھن ته اُنھي دور ۾ اسان جي افعالن کي کڻي ڇڏيو، پر اسان جو ماڻھو ھِن دور ۾ به مال چاري رھيو آھي ۽ مفت ۾ کٽون ڀڃي رھيو آھي. جھڙا ادارا ۽ سرڪاري مشينريون نااھل، تھڙائي وري پنھنجا ماڻھو ٽوٽيِ. ميار ڪجي ته آخر ڪنھن تي ڪجي؟ پنھنجي وڍيئي جو نڪو ويڄ نه طبيب.
ڪِيو گارڊن ۾ 18 هين صدي جي اوائلي دور ۾ هتي ڪيترائي عجيب طرز جا ماڳ، ٽيمپل ۽ مجسما ٺاهيا ويا هئا. ان وقت يورپ ۾ اهو رواج هو ته باغن ۾ مختلف ملڪن جي طرز جون آرٽ، عبادتگاھون ۽ تعليم سان نسبت رکندڙ عمارتون ٺاهي خوبصورتي وڌائي وڃي. اهي عمارتون ۽ يادگار مونيومينٽس گهڻو ڪريPrincess Augusta of Saxe‑Gotha جي دور ۾ ٺهيا، جيڪاKing George III جي ماءُ هئي. ان ئي زماني ۾ ھِتي پارڪ ۾ تقريبن 1763ع ڌاري يوناني طرز جو مندرTemple of Aeolus يوناني ميٿالاجي ۾ ھوائن جي ديوتاAeolus جي نالي پويان ٺاھيو ويو. 1760ع جي لڳ ڀڳ رومن جنگ جي ديويBellona جي نالي پويان Temple of Bellona تعمير ڪيو ويو. ساڳئي ئي دور ۾ سورج ديوتا جي علامت طور Temple of the Sunجي نالي سان مندر جوڙايو ويو. اُنھي زماني ۾ باغن ۾ کنڊرات نما عمارتون ٺاهڻ جو به رواج عام جام هو. ان سلسلي ۾ ھِن باغ ۾ زبون حال محراب(Ruined Arch) تعمير ڪرايو ويو. اسپين جي تعميراتي فن جي طرز تيAlhambra جي عمارت جوڙائي وئي. چيني فن تعمير جي روشني ۾ ھڪ چين جي طرز جو ننڍڙو گهرChinese House پڻ ھِن باغ ۾ تعمير ڪيو ويو. انھن کان علاوه به 18هين صدي ۾ ڪِيو گارڊن ۾ تقريبن 25 کان وڌيڪ تاريخي ۽ آرائشي عمارتون ٺاهيون ويون هيون، پر وقت سان گڏ انھن مان ڪافي عمارتون ۽ يادگار ختم ٿي ويا. اڄ به انهن مان ڪجهه باقي آهن، جن ۾ سڀ کان مشهور Great Pagoda آهي جنھن جو پاڻ اڳ ۾ ذڪر ڪري آيا آھيون.
ڪِيو باغ گلن ڦلن ۽ وڻن ٻوٽن جو رڳو ھڪ باغ ناھي، پر ھي باغ جتي پراڻن ۽ ناياب نباتات جو آشيانو آھي ته اُتي ھي نباتات تي جديد علم ۽ تحقيق جو مرڪز به آھي، جتي ھي باغ لاتعداد وڻن ٽڻن ۽ ٻوٽن جو ھڪ شاھي ويڙھو آھي ته اُتي اُنھن جي حسب نسب جي رڪارڊ جو علمي خزانو به آھي. جتي ھي باغ موسم جي جانڪاري ڏيئي وڻن جي جياپي لاءِ اُپاءُ ڏسي ٿو ته اُتي اُھو فطرت کي آلودگي کان بچائڻ لاءِ وڻن ٽڻن جي اھميت بابت به ڄاڻ مھيا ڪري ٿو. ٻين لفظن ۾ چئي سگھجي ٿو ته ھي باغ اسان جي سماج ۾ اسان جي تھذيبي، ثقافتي ۽ تاريخي ورثي کي روشناس ڪرائڻ سان گڏ، ڌرتي جي بقا، جنھن ۾ خود انسان ذات جي بقا شامل آھي، بابت به بخوبي آگاھي ڏئي ٿو.
