ايران آمريڪا ٽڪراءَ ۽ طاقت جو بدلجندڙ عالمي نقشو‎

ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ سرد جنگ جو پسمنظر هڪ اهڙي تاريخي حقيقت آهي جنهن جون جڙون صديون پويان وڃن ٿيون جڏهن ايران جي اسلامي انقلاب کانپوءِ آمريڪا پنهنجي عالمي حڪمرانيءَ جي نقطهءِ نظر تحت ايران کي خطي ۾ ضابطو ڪرڻ ۽ ان جي اثر رسوخ کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ايران جي اندروني سياست ۾ آمريڪا جي مداخلت ۽ ان جي مخالفن جي حمايت سان هڪ دائمي ڇڪتاڻ پيدا ٿي جيڪا وقت سان گڏ علاقائي پاليسين ۽ عالمي طاقت جي توازن ۾ تبديلين سان وڌيڪ پيچيده ٿي. ايران جو علاقائي اثر رسوخ عراق، شام، لبنان ۽ يمن ۾ سرگرم هجڻ آمريڪي قيادت لاءِ خطري جو سبب بڻيو ۽ ان سبب آمريڪا اقتصادي پابنديون، دٻاءُ ۽ فوجي ڌمڪيون استعمال ڪرڻ تي مجبور ٿيو. هيءَ ڇڪتاڻ نه رڳو ٻنهي ملڪن جي معاشي ۽ فوجي پاليسين تي اثرانداز ٿي، پر عالمي تيل جي مارڪيٽ، عالمي واپار ۽ گڏوگڏ ملڪن جي پرڏيهي پاليسين تي به اثر ڇڏيو. ايران پنهنجي اسلامي سرمائي، مذهبي سياسي طاقت ۽ علاقائي نيٽ ورڪ کي مضبوط ڪرڻ لاءِ متحرڪ رهيو جڏهن ته آمريڪا پنهنجي عالمي حڪمراني برقرار رکڻ لاءِ چين ۽ روس جي وڌندڙ اثر رسوخ کي محدود ڪرڻ لاءِ خطي ۾ پنهنجي فوجي ۽ اقتصادي طاقت استعمال ڪئي. هي سلسلو وڌندڙ پابندين، آمريڪي فوجي موجودگي، ايران جي مشڪل اقتصادي حالتن ۽ علاقائي گروپن سان اسلحي جي مدد جي بنياد تي هڪ دائمي اسٽريٽيجڪ مقابلي ۾ تبديل ٿيو.

موجوده صورتحال ۾ ايران آمريڪا جي حڪمت عملي کي نظر ۾ رکندي پنهنجي دفاعي صلاحيت، سفارتي نيٽ ورڪ، نيوڪليئر پروگرام ۽ گڏوگڏ ميزائيل ۽ ڊرون ٽيڪنالاجيءَ کي تيز ڪري رهيو آهي. جڏهن ته آمريڪا چين ۽ روس سان گڏجي ايران کي عالمي سطح تي اڪيلو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. هي معاملو صرف ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ نجي مسئلو نه رهيو آهي، پر هڪ عالمي جيو پولٽيڪل ڊرامو بڻجي ويو آهي، جنهن ۾ يورپ، روس، چين، عرب ملڪ ۽ عالمي مالي ادارا پڻ پنهنجا مفاد رکن ٿا. ايران جي نيو ڪليئر سرگرمي ۽ آمريڪا جون پابنديون گڏجي خطي ۾ نه صرف سياسي عدم استحڪام پيدا ڪري رهيون آهن، پر عالمي توانائي مارڪيٽ ۾ پڻ غير يقيني صورتحال پيدا ڪري رهيون آهن. ايران جي تيل جي پيداوار ۽ ترسيل ۾ ڪنهن به رڪاوٽ جي صورت ۾ عالمي تيل جون قيمتون وڌي وڃن ٿيون ۽ آمريڪا، چين، هندستان ۽ يورپ کي توانائي جي متبادل ذريعن تي ڌيان ڏيڻ تي مجبور ڪري ٿو. هيءَ صورتحال عالمي مارڪيٽ جي جيو اسٽرڪچر تي به اثرانداز ٿي رهي آهي، جنهن سان سرمائي ۽ سياسي اثر رسوخ جا نوان نقشا جنم وٺي رهيا آهن.

سرد جنگ جو هڪ نظرياتي پهلو اهو آهي ته اهو صرف فوجي يا اقتصادي مقابلو ناهي، پر هڪ فڪري ۽ نظرياتي جنگ آهي جيڪا ثقافت، مذهب، قوميت ۽ عالمي پاليسين جي تصور سان جڙيل آهي. ايران اسلامي انقلاب جي نظريي کي عالمي سطح تي فروغ ڏيڻ لاءِ سرگرم آهي. جڏهن ته آمريڪا لبرل ڊيموڪريسي، انساني حقن ۽ عالمي حڪمراني جي نظريي کي برقرار رکڻ لاءِ خطي ۾ پنهنجو اثر رسوخ استعمال ڪري رهيو آهي. هي مقابلو فڪري طور تي انتهائي پيچيده آهي، جتي هر طرف پنهنجي عوام ۽ عالمي ڪميونٽي کي قائل ڪرڻ جي ڪوشش جاري آهي. ايران جي اندر سياسي ڌريون جيڪي آمريڪي اثر کي رد ڪن ٿيون ۽ انهن جي حمايت حاصل ڪن ٿيون پنهنجي اسٽينڊ پوائنٽ تي مضبوط رهيون آهن جڏهن ته آمريڪا اندروني پاليسي، سينيٽ ۽ عالمي سطح تي گڏيل موقف ٺاهڻ ۾ مشڪل کي منهن ڏئي رهيو آهي.

جاگرافيائي نقطهءِ نظر کان ڏٺو وڃي ته ايران جي جيو اسٽريٽيجڪ پوزيشن هن کي عالمي توانائي، تيل جي مارڪيٽ ۽ خليج فارس جي مالڪي ذريعي عالمي پاليسين ۾ اهم بڻائي ٿي. ايران کي ڪنٽرول ۽ هينڊلنگ لاءِ آمريڪا کي فوجي اڏن، بحري طاقت ۽ اتحادين سان گڏ ڪم ڪرڻو پوي ٿو. جڏهن ته ايران جي جبلن، صحرائن ۽ شهري علائقن جي بناوٽ ۽ علاقائي نيٽ ورڪ فوجي ۽ جاسوسي حڪمت عملي کي پيچيده بڻائي ٿي. هي ٽيڪنيڪل مقابلو صرف ملڪ اندر نه، پر عالمي سطح تي ٽرانس نيشنل نيٽ ورڪن ۽ فوجي حڪمت عملين سان به جڙيل آهي، جنهن ۾ سائبر وارفيئر، معاشي پابنديون ۽ سيڪيورٽي ڊپلوميسي اهم ڪردار ادا ڪري ٿي

تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ته 1979 جي اسلامي انقلاب کانپوءِ آمريڪا ۽ ايران جا تعلقات مستقل طور تي خراب ٿي ويا، اهي تجربا ڏيکارين ٿا ته هر فوجي يا اقتصادي دٻاءُ جو نتيجو ايران جي اندروني سياست ۽ علاقائي حڪمت عملي تي تمام گهرو ٿئي ٿو. آمريڪا جي ايران کي اڪيلي ڪرڻ ۽ معاشي طور تي ڪمزور ڪرڻ واري پاليسي ايران کي نه صرف اندروني يڪجهتي ڏيڻ ۽ علاقائي حڪمت عملي کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو سبب بڻجي آهي، پر حالتون اهو ڏيکارين ٿيون ته سرد جنگ جو انجام صرف فوجي قوت ۽ پابندين سان طئي نٿو ٿئي، پر فڪري، سماجي ۽ اقتصادي عنصرن جو به وڏو ڪردار هوندو آهي.

موجوده عالمي صورتحال ۾ چين ۽ روس جو اثر به آمريڪا ۽ ايران جي سرد جنگ تي نظر اچي ٿو. چين جو اقتصادي اثر ۽ روس جو فوجي ۽ سياسي اثر آمريڪا جي عالمي حڪمراني کي محدود ڪري رهيو آهي. ايران چين سان توانائي، انفرااسٽرڪچر ۽ ٽيڪنالاجي ۾ نئون تعلق قائم ڪري رهيو آهي. جڏهن ته روس شام، يمن ۽ عراق ۾ ايران جي سرگرمين جي حمايت ڪري رهيو آهي. اها صورتحال سرد جنگ کي عالمي سطح تي ڳنڀير بڻائي رهي آهي ۽ آمريڪا کي خطي ۾ پنهنجي موجودگي ۽ حڪمت عملي ۾ نئين سر نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪري رهي آهي.

اقتصادي تجزياتي نقطهءِ نظر سان ڏٺو وڃي ته آمريڪا جون پابنديون ايران جي معيشت کي سخت نقصان پهچائي رهيون آهن، پر ايران جون اندروني اقتصادي پاليسيون، قومي سرمايو ۽ علاقائي ٽريڊ نيٽ ورڪ پابندين کي جزوي طور تي منهن ڏئي رهيا آهن. ايران پنهنجي تيل، گئس، ڊرون ميزائيل ۽ نيوڪليئر پروگرامن ذريعي عالمي مارڪيٽ ۽ آمريڪي پاليسين کي متوازن ڪرڻ جي ڪوشش ۾ ڪامياب نظر اچي ٿو. آمريڪا جي لاءِ ايران جي اندروني معيشت تي اثر انداز ٿيڻ صرف پابندين ۽ مالي دٻاءُ تي نه، پر ايران جي علاقائي نيٽ ورڪ ۽ عالمي سپورٽ تي پڻ منحصر آهي. هي مقابلو ثقافت، نظريات، مذهبي اثر ۽ عالمي پاليسين جي نظرئي تي مبني آهي. ايران پنهنجي اسلامي انقلاب جي اصولن کي عالمي سطح تي اجاڳر ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. جڏهن ته آمريڪا عالمي ڊيموڪريسي، انساني حقن ۽ عالمي حڪمراني جي نظرئي کي اڳتي وڌائڻ چاهي ٿو. هي مقابلو صرف فوجي يا اقتصادي ناهي، پر هڪ جامع فڪري جنگ آهي، جنهن ۾ عالمي عوامي راءِ، ميڊيا، ثقافتي اثر ۽ سوشل ميڊيا جا عنصر پڻ شامل آهن. هيءَ سرد جنگ عالمي طاقت جي توازن، علاقائي حڪمت عملي، توانائي مارڪيٽ، نيوڪليئر صلاحيت ۽ نظرياتي مقابلي تي ٻڌل آهي. ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ هي مقابلو عالمي جيو پولٽيڪل ڍانچي، فوجي حڪمت عملي، اقتصادي پاليسي ۽ علاقائي نيٽ ورڪ تي اثرانداز ٿي رهيو آهي. هن سرد جنگ جو انجام صرف ڪنهن هڪطرف جي فتح يا نقصان ۾ ظاهر نه ٿيندو، پر هڪ جامع عالمي اسٽرڪچر جي تبديلين، طاقت جي تقسيم ۽ عالمي پاليسين جي نون نقشن ۾ نظر ايندو.

نتيجي طور اهو چئي سگهجي ٿو ته ايران ۽ آمريڪا جي سرد جنگ جو انجام ڪنهن خاص تاريخي ڏينهن يا فوجي مقابلي ۾ نه، پر هڪ مسلسل تبديل ٿيندڙ عالمي، علاقائي، اقتصادي ۽ فڪري اسٽرڪچر ۾ ظاهر ٿيندو. هي مقابلو مستقبل ۾ خطي جي سلامتي، عالمي توانائي مارڪيٽ، نيوڪليئر پاليسي، عالمي فوجي ۽ اقتصادي حڪمت عملي تي اثرانداز ٿيندو ۽ عالمي طاقت جي نئين تقسيم ۾ پنهنجو اثر ڇڏيندو.