گذريل مهيني سينيٽ جي اڳوڻي چيئرمين ميان رضا رباني نئون ميثاق جمهوريت آڻڻ جي تجويز ڏني هئي. هن چيو ته گذريل معاهدي تي نظرثاني ڪئي وڃي. نئين ميثاقِ جمهوريت ۾ 1973ع واري آئين جي بالادستي، پارليامينٽ، قانون جي حڪمراني، عدليه جي آزادي، آزاداڻين ۽ منصفاڻين چونڊن، بلوچستان جي مسئلن جو حل، ڪي پي ڪي ۽ فاٽا سان ضم ٿيل ضلعن جي مسئلن جو حل، اندورني دهشتگردي، انتظامي ۽ فوجي بيوروڪريسي جي وچ ۾ رابطي کي اهميت ڏني وڃي. ان ساڳئي خيال کي اڳتي وڌائيندي وزيراعظم شهباز شريف 79 هين آزادي جي ڏينهن ۽ انصاف جي جدوجهد ۾ فتح جي موقعي تي منعقد ڪيل تقريب کي خطاب ڪندي چيو ته وقت اچي ويو آهي ته اسان سياسي ورڇن، ذاتي مفادن ۽ خالي نعرن کان اڳتي وڌون ۽ ملڪ عزيز پاڪستان لاءِ اجتماعي سوچ اختيار ڪريون. هن عظيم ڏينهن تي وزيراعظم هڪ ڀيرو ٻيهر سڀني سياسي پارٽين، اسٽيڪ هولڊرز ۽ سول سوسائٽي کي پاڪستان جي استحڪام لاءِ ميثاق جمهوريت واري معاهدي جو حصو بڻجڻ جي دعوت ڏني. وزيراعظم شهباز شريف معيشت لاءِ معاهدي تي به زور ڏنو ۽ چيو ته حڪومت اڳ ۾ سياسي استحڪام لاءِ سياسي ڳالهين تي زور ڏنو آهي. 2006ع ۾ مسلم ليگ (ن) ۽ پيپلزپارٽي وچ ۾ ٿيل ميثاق جمهوريت ان وقت ۾وڏي پيش رفت هئي، جنهن جو مقصد اهوئي هو ته جمهوري قوتون پاڻ ۾ وڙهڻ بدران ادارن کي سندن حدن ۾ رکڻ لاءِ گڏيل حڪمت عملي اختيار ڪن، پر افسوس انهيءَ معاهدي تي هلڻ بجاءِ سياسي قوتون وري اقتدار جي نشي ۾ غرق ٿي ويون ۽ ادارن کي پنهنجي مرضي سان استعمال ڪرڻ لڳيون، جنهن سان جمهوريت ڪمزور ٿي ۽ غير جمهوري قوتن جي مداخلت جي لاءِ دروازا کلي پيا. قومي اسيمبلي هڪ ڀيرو ٻيهر ايوان ۾ تجويز ڏني آهي ته پي ٽي آءِ کي موجوده صورتحال مان حڪومت سان سياسي ڳالهين ذريعي نڪرڻ گهرجي. اهڙي وقت ۾ جڏهن پي ٽي آءِ جي تقريبن سڀني اهم اڳواڻن ۽ وڏي تعداد ۾ ڪارڪنن کي 9 مئي جي ڪيسن ۾ ڊگهيون سزائون ڏنيون ويون آهن. ملڪ هن وقت دهشتگردي ۽ بدامني يا معاشي مشڪلاتن جي ڪري جنهن صورتحال کي منهن ڏئي رهيو آهي، ان کي نظر ۾ رکندي، اهو صرف ملڪ ۽ قوم جي وسيع تر مفاد لاءِ ناهي، پر هر اهم پارٽي جي مشڪلاتن کي سمجھڻ، سمجهوتو ڪرڻ لاءِ ڳالهين جي ضرورت اهميت جوڳي آهي. پيپلز پارٽي ۽ مسلم ليگ (ن) جي وچ ۾ لاڳاپا، جيڪي ماضي ۾ ڇڪتاڻ وارا هئا، هن وقت ڪجهه بهتر ٿيا آهن. ٻنهي پارٽين جون ميثاق جمهوريت تي صحيحون ڪيل آهن. ان جي باوجود ٻئي پارٽيون هڪٻئي مٿان الزام لڳائينديون رهيون ته لکت ۾ ڪيل واعدن تي عمل نه پيو ٿئي. جيتوڻيڪ ميثاق جمهوريت هڪ اهڙو جامع دستاويز هو جو جيڪڏهن ان کي حقيقي معنيٰ ۾ لاڳو ڪيو وڃي ها ته اڄ ملڪ جي سياسي صورتحال مختلف هجي ها ۽ اڄ وري ٻئي ميثاق جمهوريت ۽ ترقياتي معاهدي جي گهرج ڪرڻ جي ضرورت نه هجي ها. اهو اسان جي قومي نعري جو حصو بڻجي چڪو آهي ته پوءِ اهو هڪ خاص ايڪشن پلان هجي يا ميثاق جمهوريت هجي، جڏهن ان کي لاڳو ڪرڻ جي ڳالهه اچي ٿي ته اسان بي عمل ۽ ناڪام نظر اچون ٿا، جيڪو اسان جي قومي ۽ سياسي مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ ناڪامي جو هڪ وڏو سبب آهي. سياسي ماهر هڪ قدم اڳتي وڌن ٿا ۽ ميثاق خود مختاري جي تجويز ڏين ٿا، جنهن بابت اهي چون ٿا ته اسان جي پياري ملڪ ۾، مسئلو هاڻي سياسي بالادستي کان اڳتي وڌي ويو آهي ۽ آئين جي حڪمراني تائين پهچي چڪو آهي ۽ 250 ملين ماڻهن جي حڪمراني جي حق جو سوال وڌيڪ سنجيده آهي. ان حوالي سان مختلف حڪمرانن ۽ سياستدانن پنهنجون ڪوششون ڪيون آهن، پر انهن کي جيڪو انجام مليو اهو سڀني جي سامهون آهي. اهڙي صورتحال ۾ اهو ٻڌائڻ جي ضرورت ناهي ته سياسي پارٽين کي ڪجهه ڪردار ۽ عمل ڏيکارڻ جي ضرورت آهي. حقيقت اها آهي ته هائبرڊ سسٽم جي مسلسل حملن جي نتيجي ۾، پاڪستان جو آئين ۽ پارلياماني جمهوري نظام پنهنجو مطلب وڃائي چڪو آهي ۽ اڄ عوام ۽ رياست جي وچ ۾ سماجي معاهدو ٽٽي چڪو آهي. اهڙي صورتحال ۾، ملڪ جي سڀني سياسي قوتن ۾ هڪ نئين جمهوري چارٽر لاءِ قومي ڳالهه ٻولهه کانپوءِ هڪ مڪمل اتفاق راءِ پيدا ٿيڻ گهرجي. جيڪڏهن ڏٺو وڃي ته ملڪ کي چئلينجن مان ڪڍڻ لاءِ هڪ گڏيل حڪمت عملي جي ضرورت آهي. هي ٻيو ڀيرو آهي ته سياسي پارٽيون ٻئي جمهوري چارٽر جي ضرورت محسوس ڪري رهيون آهن. ان کان اڳ، ملڪ جي ٻن وڏين سياسي پارٽين جي اڳواڻن سميت ستر سياسي پارٽيون هڪ جمهوري چارٽر تي دستخط ڪيون هيون، جيتوڻيڪ ان تي مڪمل طور تي عمل نه ٿي سگهيو، پر ان کانپوءِ سياسي پارٽيون ڪجهه حد تائين اصولي ۽ جمهوري سياست ڏانهن واپس آيون. لاهور جي ڪوٽ لکپت جيل ۾ قيد تحريڪ انصاف جي اڳواڻن جو هڪ ٻيو خط سامهون اچي ويو آهي. جن پنهنجي خط ۾ چيو آهي ته ٻن وڏين پارٽين ۾ طئي ٿيل ميثاق جمهوريت ناڪام ٿي چڪو آهي. خط ۾ چيو ويو آهي ته ميثاق جمهوريت آئين جي بالادستي ۽ عدليه جي آزادي يقيني بنائڻ لاءِ ڪيو ويو هو، پر ٻنهي پارٽين جي اڳواڻن ذاتي مفادن لاءِ ميثاق جمهوريت کي تباهه ڪيو. پي ٽي آءِ اڳواڻن لکيو ته موجوده حڪومت ميڊيا تي پيڪا، عدليه تي 26 هين ترميم ۽ پارليامينٽ کي فارم 47 جي ذريعي تباهه ڪيو، عوام جي جمهوري حقن جي مڪمل پاسداري ٿيڻ گهرجي. جڏهن ته ملڪ کي مسئلن کان ڪڍڻ لاءِ آئين جي بالادستي ۽ قانون جي حڪمراني نهايت ضروري آهي. ياد رهي ته ڪجهه ڏينهن اڳ به اسير اڳواڻن جي کليل خط ۾ حڪومت ۽ پي ٽي آءِ جي وچ ۾ ڳالهين جو مطالبو ڪيو ويو هو.
