ايران- اسرائيل جنگ جا عالمي اثر

اسرائيل ۽ ايران جي وچ ۾ جاري جنگ 17 ڏينهن کان مسلسل جاري آهي. ڏينهون ڏينهن صورتحال تيزي سان خطرناڪ ٿيندي پئي وڃي. آمريڪا ۽ اسرائيل گڏجي ايراني هدفن تي هوائي حملا ڪري رهيا آهن، تڏهن ايران چيو ته جنگ ۾ اڳرائي توهان ڪئي آهي ۽ اختتام اسان ڪنداسين. ايران اسرائيل ۽ خليج جي علائقي ۾ آمريڪي فوجي اڏن تي ميزائل ۽ ڊرون فائر ڪري رهيو آهي. هي تڪرار جيڪو تيزي سان عالمي طور اثر انداز ٿي رهيو آهي،  تنهن لاءِ ڪيترائي تجزيه نگار سمجهن ٿا ته بحران بين الاقوامي سياست کي نئين شڪل ڏئي سگهي ٿو ۽ خليج جي اسٽريٽيجڪ ۽ پوليٽيڪل حيثيت کي خاص طور تي تبديل ڪري سگهي ٿو. تڪرار ۾ سڀ کان وڌيڪ حيرت انگيز ڳالهه اها ٿي آهي ته  علائقي ۾ آمريڪي فوجي انفرااسٽرڪچر ڪمزور ثابت ٿيو آهي. خليج جي ملڪن ۾ ڪيترائي آمريڪي اڏا ۽ ريڊار سسٽم تباهه ڪيا ويا آهن. ڇو ته ايراني ميزائلن ۽ ڊرونز جي ذريعي انهن کي نشانو بڻايو ويو آهي، موجوده دفاعي نظام جي اثرائتي هجڻ بابت سوال اٿي رهيا آهن ۽ حملن هڪ دفاعي نيٽ ورڪ ۾ امڪاني ڪمزورين کي ظاهر ڪيو آهي، جنهن کي انتهائي مضبوط ۽ ڪڏهن به شڪست جو منهن نه ڏسڻ وارو نظام سمجهيو ويندو هو. هن تڪرار گلف عرب رياستن جي ڪمزوري کي به ظاهر ڪيو آهي. هوائي اڏا، تيل صاف ڪرڻ وارا ڪارخانا، تجارتي مرڪز ۽ ٻيا اسٽريٽيجڪ اثاثا وڏي پئماني تي غير محفوظ نظر اچن ٿا. نقادن جو چوڻ آهي ته آمريڪا ۽ گلف رياستن ايران جي وڌندڙ فوجي صلاحيتن جو درست اندازو نه لڳايو ۽ هاڻي هن وقت اهي رياستون پاڻ غير يقيني صورتحال کي منهن ڏيئي رهيون آهن.

هن جنگ اهو ثابت ڪيو آهي ته ايران جنهن کي آمريڪا سڄي دنيا کان معاشي طور تي ڌار ڪري ڇڏيو هو، ان پنهنجي ٽيڪنالاجيءَ جي سهولتن کي وڌايو آهي. جنهن ۾ گهريلو سيٽلائيٽ ۽ سائبر صلاحيتون شامل آهن. ساڳئي وقت، اسرائيل جي ناقابل تسخير آئرن ڊوم جا پول پڌرا ڪري ڇڏيا اٿس. جنگ جي ميدان کان ٻاهر، تڪرار عالمي معيشت کي به متاثر ڪري رهيو آهي. وڌندڙ تڪرار اڳ ۾ ئي تيل جي مارڪيٽن کي غير مستحڪم ڪري ڇڏيو هو، ويتر نار واري لڪ جي بندش تي خدشا وڌي رهيا آهن. ڇو ته هي دنيا جو تيل درآمد ۽ برآمد ڪرڻ لاءِ هڪ اهم رستو آهي. اتي ڪا به رڪاوٽ بين الاقوامي مارڪيٽن ۾ سخت توانائي جو بحران ۽ سخت مهانگائيءَ کي جنم ڏئي سگهي ٿي. هن وقت هن جنگ جا اثر ٻين ملڪن سوڌو پاڪستان تي به سڌيءَ طرح ٿي رهيا آهن. ڇو ته ايران پاڪستان جو پاڙيسري ملڪ آهي، ان ڪري اسان جي ملڪ ته ان جو معاشي، سياسي ۽ جاگرافيائي اثر پوڻ قدرتي ڳالهه آهي. ان ڪري پاڪستان کي پنهنجي توانائيءَ جي حصول لاءِ متبادل رستا ڳولهڻ گهرجن ۽ توانائيءَ جي استعمال ۾ محتاط رهڻ گهرجي. جنگ جي ميدان کان ٻاهر، تڪرار پڻ عالمي معيشت کي متاثر ڪري رهيا آهن. وڌندڙ تڪرار اڳ ۾ ئي تيل جي مارڪيٽن کي غير مستحڪم ڪري ڇڏيو آهي ۽ آبنائي هرمز جي ممڪن بندش تي خدشا وڌي رهيا آهن. هڪ ٻي پريشاني هڪ وسيع جيو پوليٽيڪل تبديلي جي صلاحيت آهي. چين ۽ روس جهڙيون وڏيون طاقتون خطي ۾ پنهنجن مفادن جي حفاظت لاءِ عالمي دشمني کي تيز ڪرڻ لاءِ اسٽريٽيجڪ جوابي قدم کڻي سگهن ٿيون. جيڪڏهن تڪرار وڌندو رهيو ته اهو بين الاقوامي اتحادن کي وڌيڪ پولرائيز ڪري سگهي ٿو ۽ وچ اوڀر ۾ طاقت جي جوڙجڪ کي نئين شڪل ڏئي سگهي ٿو.

جنگ جي ٻين نقصانن سان گڏ انساني جو نقصان ٻنهي طرفن کان ٿي رهيو آهي، جيڪا هڪ افسوسناڪ ڳالهه آهي. جنگ دوران اسڪولن، رهائشي علائقن ۽ شهري انفرااسٽرڪچر کي نقصان پهچايو ويو آهي، جيڪو دنيا کي ياد ڏياريندو آهي ته بيگناهه ماڻهو اڪثر ڪري جيو پوليٽيڪل جدوجهد جو بار برداشت ڪن ٿا. ماحولياتي خدشا پڻ جنگ جي نظر انداز ڪيل نتيجي طور سامهون اچي رهيا آهن. ميزائلن، ڊرونز ۽ هوائي بمباري جو وسيع استعمال علائقي جي ماحول ۽ آبهوا تي مستقل اثر وجهي سگهي ٿو، ممڪن طور تي گلف ۽ آسپاس جي علائقن ۾ ماحولياتي نظام ۽ موسمياتي نمونن کي متاثر ڪري سگهي ٿو. هن جنگ جي مٿان تنقيد ڪندڙن جو چوڻ آهي ته بين الاقوامي ادارن کي اهڙين جنگين کي روڪڻ لاءِ مضبوط ڪردار ادا ڪرڻ گهرجي. ڇو ته عالمي طاقتن ۽ تنظيمن ۾ گڏيل قومون به شامل آهن، جن کي بحران کي گهٽائڻ ۽ وڌيڪ جاني ۽ مالي نقصان کي روڪڻ لاءِ سفارتي ڪوششون تيز ڪرڻ گهرجن. دليل اهو آهي ته جنگ تي خرچ ٿيندڙ اربين ڊالر انساني امداد، سائنسي ترقي ۽ عالمي ترقي ۾ استعمال ڪري سگهجن ٿا، هيءَ صورتحال نه صرف ٻنهي ملڪن ۽ خطي کي بلڪه سڄي دنيا کي هڪ ڊگهي عرصي لاءِ متاثر ڪندي. سڄي دنيا هن جنگ کي بيچيني سان ڏسي رهي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ هر ملڪ کي متاثر ڪري رهي آهي. هن تڪرار جو نتيجو ايندڙ ڪيترن سالن تائين وچ اوڀر جي سياست ۽ عالمي اسٽريٽيجڪ لاڳاپن کي شڪل ڏيندو. اميد آهي  ته سمورا ملڪ ڳالهين ذريعي هن بحران کي حل ڪرڻ ۾ مدد ڪندا ان کان اڳ جو اهو بحران هڪ تباهه ڪندڙ جنگ ۾ تبديل ٿي وڃي.