سنڌ جي روايتي سماج ۾ عورت کي گهڻو ڪري خاندان جي “عزت” ۽ نسل جي حفاظت سان جوڙيو ويو. نتيجي طور عورت جي شادي، محبت يا پنهنجي زندگي بابت فيصلا سندس ذاتي حق بدران قبيلائي ۽ خانداني معاملو بڻجي ويا. ڪارو ڪاري جا ڪيترائي واقعا حقيقت ۾ محبت يا اخلاقيات سان نه، پر زمينن جي ورهاست، ٻي شادي ڪرڻ جي خواهش، دشمنيون نبيرڻ يا ملڪيت تي قبضي سان لاڳاپيل هوندا آهن. اهڙيءَ ريت عورت اڪثر هڪ بهانو بڻجي وڃي ٿي.
تاريخي طور عورت تي ڪنٽرول صرف سنڌ يا پاڪستان جو مسئلو ناهي. دنيا جي مختلف تهذيبن—يورپ، وچ اوڀر ۽ ڏکڻ ايشيا—۾ به عورت جي آزادي هميشه طاقتور سماجي ۽ مذهبي ادارن جي بحث جو حصو رهي آهي. ١٦هين صديءَ ۾ انگلينڊ جي بادشاهه هينري اٺين ۽ راڻي اين بولين جي ڪهاڻي ان جو اهم مثال آهي.
اين بولين رڳو حسين عورت نه هئي، پر ذهين، بااعتماد ۽ پنهنجي وقت کان اڳتي سوچيندڙ شخصيت هئي. هن فرانس جي درٻار ۾ ٻولي، تهذيب ۽ مذهب جو علم حاصل ڪيو. جڏهن بادشاهه هينري اٺون سندس محبت ۾ گرفتار ٿيو ته هن پنهنجي پهرين شادي ختم ڪرڻ لاءِ سڄي مذهبي ۽ سياسي نظام کي چئلينج ڪيو. روم جي چرچ کان الڳ ٿي “چرچ آف انگلينڊ” قائم ڪئي وئي، فقط اين سان شادي ڪرڻ لاءِ.
پر اقتدار جي محبت، محبت کان وڌيڪ بي رحم هوندي آهي. ڪجهه سالن بعد جڏهن اين بادشاهه کي مرد وارث نه ڏئي سگهي، تڏهن درٻار ۾ سندس دشمن سرگرم ٿي ويا. مٿس بيوفائي، غداري ۽ غير اخلاقي تعلقن جا ڪوڙا الزام لڳايا ويا. آخرڪار، جنهن عورت لاءِ بادشاهه سلطنت جو رخ بدلائي ڇڏيو هو، ساڳي عورت کي لنڊن ٽاور ۾ قيد ڪيو ويو ۽ پوءِ فرانس مان خاص جلاد گهرائي سندس سر قلم ڪرايو ويو. انگلينڊ جي تاريخ ۾ اهو هڪ انتهائي دردناڪ ۽ علامتي واقعو هو.
هي قصو ٻڌائي ٿو ته تاريخ ۾ عورتون گهڻو ڪري اقتدار، محبت ۽ سازشن جي راند ۾ استعمال ٿينديون رهيون آهن، پر قرباني به اڪثر انهن کي ئي ڏيڻي پئي آهي. اين بولين جي زندگي تي اڄ به ڪيترائي ڊراما، فلمون ۽ دستاويزي پروگرام موجود آهن، جيڪي عورت، طاقت ۽ سماجي ناانصافي جي هن تاريخي ڪهاڻي کي اجاگر ڪن ٿا. افسوس جو سنڌي عورت سان ٿيندڙ ناحق اڃا تائين عالمي ثقافتي ۽ فڪري بحث جو حصو مڪمل طور بڻجي نه سگهيو آهي.
برصغير ۾ به جاگيرداري ۽ پدري سماج عورت جي حيثيت کي محدود رکيو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ قانوني سڌارا ضرور آيا، پر سماجي ذهنيت ۽ قبائلي طاقت گهڻي حد تائين برقرار رهي. ڪيترن علائقن ۾ جرڳا، پنچائتون ۽ غير رسمي فيصلا اڃا به عورتن جي بنيادي حقن کان مٿي سمجهيا وڃن ٿا.
سنڌ ۽ پاڪستان ۾ هن مسئلي جي حل لاءِ صرف سخت قانون ڪافي ناهن، جيتوڻيڪ قانوني تحفظ ضروري آهي. اصل تبديلي سماجي ڍانچي جي تبديلي سان ايندي:
* ميڊيا، ادب ۽ نصاب ۾ عورت کي مڪمل فرد طور پيش ڪرڻ
ڪارو ڪاري عزت جو مسئلو نه، پر طاقت، ملڪيت، مرداڻي بالادستي ۽ سماجي ڪنٽرول جو عڪس آهي. جيستائين عورت کي خاندان يا قبيلائي ملڪيت بدران هڪ مڪمل انسان، برابر شهري ۽ پنهنجي زندگي بابت فيصلا ڪندڙ فرد طور قبول نه ڪيو ويندو، تيستائين سنڌ ۽ پاڪستان ۾ هن ظلم جو مڪمل خاتمو ممڪن نه ٿيندو.
ان سان گڏ، سماجي تبديلي لاءِ ماڻهن کي وڌيڪ سياسي شعور سان ووٽ ڏيڻ جي ضرورت آهي. اهڙين سياسي پارٽين ۽ قيادت جو ساٿ ڏيڻ ضروري آهي، جن جي ايجنڊا ۾ عورتن جا حق، تعليم، تحفظ ۽ برابري مرڪزي حيثيت رکن ٿا. سماج تڏهن ئي بدلجندو، جڏهن عورت دوست قانونن سان گڏ عورت دوست سياست به مضبوط ٿيندي.
سنڌ جي روايتي سماج ۾ عورت کي گهڻو ڪري خاندان جي “عزت” ۽ نسل جي حفاظت سان جوڙيو ويو. نتيجي طور عورت جي شادي، محبت يا پنهنجي زندگي بابت فيصلا سندس ذاتي حق بدران قبيلائي ۽ خانداني معاملو بڻجي ويا. ڪارو ڪاري جا ڪيترائي واقعا حقيقت ۾ محبت يا اخلاقيات سان نه، پر زمينن جي ورهاست، ٻي شادي ڪرڻ جي خواهش، دشمنيون نبيرڻ يا ملڪيت تي قبضي سان لاڳاپيل هوندا آهن. اهڙيءَ ريت عورت اڪثر هڪ بهانو بڻجي وڃي ٿي.
