موجوده دور ۾ تصوف جي نظرئي جو گهڻ رخي ۽ تفصيلي جائزو

تصوف اسلامي فڪر جو لطيف ترين، باطني ۽ روحاني پاسو آهي، جيڪو پنهنجي ابتدا کان انسان جي دل جي پاڪيزگي، روح جي سڪون، اخلاقي بلندي ۽ خدا سان حقيقي قرب جي ڳولها جو پيغام ڏئي رهيو آهي. اهو رڳو ظاهري رياضت ۽ مخصوص رسمن جو مجموعو نه، پر هڪ مڪمل فڪري، اخلاقي ۽ عملي طرزِ زندگي آهي، جنهن جو بنياد دل جي صفائي، نيت جي اخلاص، مخلوق سان محبت، عاجزي، صبر، قناعت، رحم ۽ انصاف جهڙين آفاقي خوبيُن تي رکيل آهي. تصوف جي تعليم وقت، جاءِ ۽ حالتن سان مشروط نه، پر انساني فطرت جي دائمي روحاني ضرورت سان ڳنڍيل آهن. تنهنڪري انهن جي اهميت اڄ به اوتري ئي زنده آهي، جيتري صديون اڳ هئي. انساني زندگي جي موجوده دور ۾ جتي سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ اقتصادي ترقيءَ جو شور آهي، اتي ئي روحن جي خالي پڻي، ذهنن جي انتشار ۽ دلين جي بيچينيءَ جو الميو پڻ بيحد شدت سان موجود آهي. انسان وٽ جديد سهولتن جي فراواني آهي، پر سندس اندر خوف، پريشاني ۽ بيقراري سان ڀريل آهي. اها پياس ڪنهن به مادي وسيلن سان نٿي وسي سگهي، ڇاڪاڻ ته اها اندر جي پياس آهي، جيڪا فقط خدا سان سچي محبت ۽ نفس جي پاڪيزگيءَ سان ئي ختم ٿي سگهي ٿي. هتي ئي تصوف جو پيغام، انسان کي ٻاهرين شور ۽ گوڙ کان اندروني امن ۽ روحاني سڪون ڏانهن موٽائي ٿو. تصوف جو هڪ بنيادي اصول “انسانيت جي وحدت” آهي. اڄ جو سماج فرقي بندي، لساني ۽ مذهبي تعصب، سياسي دشمني ۽ نفرت جي باهه ۾ سڙي رهيو آهي. صوفي بزرگن، جيئن حضرت علي هجويري، حضرت معين الدين چشتي، حضرت شاهه عبداللطيف ڀٽائي، حضرت بُلي شاهه ۽ ڪبير جهڙن ٻين پنهنجي دور ۾ جيڪو پيغام ڏنو، اهو سڀني حدن ۽ فرقن کان مٿانهون هو. سندن تعليمات محبت، اخوت، رواداري ۽ همدرديءَ جا سرچشما آهن، جيڪي اڄ به معاشري مان دشمني ۽ نفرت ختم ڪرڻ لاءِ ڪارگر آهن. بُلي شاهه جو بيت:

مسجد ڍا دي، مندر ڍا دي،

ڍا دي جو ڪڇ ڊهندا،

پر ڪسي دا دل نه ڍاوين،

رب دلان وچ رهندا.

اڄ به تصوف دنيا لاءِ امن ۽ محبت جو فڪري منشور بڻجي سگهي ٿو. افسوس جو مقام آهي ته موجوده دور ۾ تصوف جو اصل روح گهڻن هنڌن تي مسخ ٿي ويو آهي. ڪيترن ماڻهن ان کي فقط رسمن، ميلن ۽ مزارن جي رونق تائين محدود ڪري ڇڏيو آهي. اصل مقصد، جيڪو نفس جو تزڪيو، دل جي صفائي ۽ خلق جي خدمت هو، پٺتي هليو ويو آهي ۽ ان جي جاءِ ظاهري ڏيکاءُ ۽ شخصي مفاد والاري ڇڏي آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائي به پنهنجي دور ۾ خبردار ڪيو هو. سچا سوداگر، سوڍيون ڇڏين، جيڪر من اندر، توڙي وسڻ وارا. يعني ظاهري ڏيکاءُ بدران دل جي صفائي ئي اصل آهي. موجوده زماني ۾ تصوف کي پنهنجي اصل روح سان زنده ڪرڻ لاءِ ضروري آهي ته اخلاقي ۽ روحاني قدرن کي معاشري ۾ اوليت ڏني وڃي؛ نفس جو تزڪيو ۽ حرص، حسد، غرور، ۽ خود غرضيءَ کان پاڪ ٿيڻ جي تربيت ڏني وڃي، خدمت خلق کي زندگيءَ جو مرڪز بڻايو وڃي؛ مذهبي رواداري ۽ بين المذاهب محبت کي وڌايو وڃي ۽ عبادت ۽ ذڪر کي سچي اخلاص ۽ عاجزيءَ سان ڪجي. نفسياتي نقطهءِ نظر کان به تصوف اڄ جي انسان لاءِ ناياب نعمت آهي. جديد زندگيءَ ۾ ڊپريشن، پريشاني، اڪيلائي ۽ نفسياتي دٻاءُ عام ٿي ويا آهن. صوفي طريقو، جنهن ۾ مراقبو، فڪر، ذڪر ۽ دل سان خدا جي ياد شامل آهي، انسان کي اندروني سڪون ڏئي ٿو، جيڪو جديد نفسياتي علاج کان گهڻو گهرو ۽ دائمي آهي. سياسي ۽ سماجي سطح تي به تصوف جو فلسفو بيحد اهم آهي. طاقت جي جنگ، استحصال ۽ خود غرض پاليسين جي دور ۾، صوفي فڪر حڪمرانن کي به عدل، خدمت ۽ عاجزيءَ ڏانهن راغب ڪري سگهي ٿو ۽ عوام کي به محبت، رواداري ۽ صبر جي رستي تي آڻي سگهي ٿو. تصوف اهو سيکاري ٿو ته حقيقي طاقت زور ۽ جبر ۾ نه، پر خدمت ۽ محبت ۾ آهي. انهيءَ ڪري چئي سگهجي ٿو ته تصوف جو نظريو اڄ جي دور ۾ رڳو لاڳو نه، پر لازمي ۽ حياتيءَ جي اهم ضرورت آهي. انسان جي سڀ کان وڏي تشنگي اڄ به روحاني سڪون ۽ باطني پاڪيزگي آهي، جيڪا تصوف جي تعليم کانسواءِ ممڪن ناهي. شرط فقط اهو آهي ته انهيءَ تعليم کي رسمن جي قيد مان آزاد ڪري، عملي زندگيءَ ۾ اختيار ڪجي.

شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ چيو، جيڪڏهن هوت هجي، ته نه ڏس ٻي پار، سڀ ڪجھ تنهنجي يار ۾، توکي ملندو مار. يعني سچي امن ۽ محبت، ٻاهر نه پر دل جي اندر موجود آهي ۽ اهوئي تصوف جو آفاقي ۽ لازوال پيغام آهي.