اڄ شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جي ورسي جو ڏينهن جيڪو صرف هڪ سياسي اڳواڻ جي ياد نه، پر پاڪستان جي سياسي، آئيني ۽ سماجي تاريخ جي هڪ اهم باب کي ياد ڪرڻ جو موقعو به آهي. ڀٽو صاحب جي شخصيت گهڻ رخي هئي. هو سياستدان، قانوندان، سفارتڪار ۽ هڪ ڪرشماتي عوامي اڳواڻ هو، جنهن پاڪستان جي رخ کي ڪيترن ئي پاسن کان تبديل ڪيو. ڀٽو صاحب پاڪستان جي خارجه پاليسيءَ کي هڪ نئون رخ ڏنو. خاص ڪري چين سان لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ ۾ سندس ڪردار تاريخي حيثيت رکي ٿو. اڄ پاڪستان ۽ چين جي وچ ۾ اقتصادي ۽ دفاعي تعاون، جنهن ۾ سي پيڪ جهڙا منصوبا شامل آهن، انهن جي بنياد ڀٽو صاحب جي دور ۾ وڌي وئي هئي. سندس نظر ۾ خودمختيار خارجه پاليسي، قومي سلامتي جو اهم حصو هئي. 1965ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران سندس جرئت منداڻي موقف کيس قومي سطح تي نمايان ڪيو، پر جڏهن Tashkent Agreement کانپوءِ هن ايوب خان سان اختلاف ڪيو ته هن وزارت ڇڏي عوامي سياست جو رستو اختيار ڪيو. اهو قدم سندس سياسي ڪيريئر جو اهم موڙ بڻيو. 1967ع ۾ هن پاڪستان پيپلز پارٽي جو بنياد وڌو، جنهن جو مشهور نعرو “روٽي، ڪپڙا ۽ مڪان” عام ماڻهن جي دلين ۾ گهر ڪري ويو. 1970ع جي چونڊن کانپوءِ ڀٽو صاحب ملڪ جي قيادت سنڀالي ۽ 1971ع جي بحران کان پوءِ هڪ ٽٽل ملڪ کي سنڀالڻ جو ڏکيو ڪم ڪيو. 1973ع ۾ هن 1973 جو آئين پاڪستان نافذ ڪيو، جيڪو اڄ به ملڪ جي آئيني ڍانچي جو بنياد آهي. هي آئين وفاق، جمهوريت ۽ بنيادي حقن جي ضمانت ڏئي ٿو. اهي اصول، جيڪي اڄ به پاڪستان لاءِ ايترا ئي اهم آهن جيترا ان وقت هئا. ڀٽو صاحب اسلامي دنيا کي گڏ ڪرڻ لاءِ 1974ع ۾ اسلامي سربراهي ڪانفرنس ڪوٺائي، جنهن پاڪستان کي عالمي سطح تي هڪ اهم حيثيت ڏني. هن فلسطين سميت ٻين مسلم ملڪن جي مسئلن تي به کلي طرح آواز اٿاريو. سندس خارجه پاليسي خودمختياري، بهادري ۽ اصولن تي ٻڌل هئي.
سندس هڪ يادگار لمحو 1971ع ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل ۾ ڏٺو ويو، جتي هن جرئت سان موقف پيش ڪندي واڪ آئوٽ ڪيو. اهو عمل عالمي سطح تي سندس غيرت ۽ قومي وقار جو اظهار بڻيو. ساڳئي طرح، جڏهن آمريڪا پاڪستان تي ايٽمي پروگرام روڪڻ لاءِ دٻاءُ وڌو، ته ڀٽو صاحب جو اهو جملو: “اسان گاھه کائينداسين، پر ايٽم بم ٺاهينداسين” قومي خودمختياريءَ جي علامت بڻجي ويو.
اڄ جڏهن اسان پاڪستان جي موجوده حالتن تي نظر وجهون ٿا ته ڪيترائي چئلينج سامهون اچن ٿا. سياسي عدم استحڪام، معاشي بحران، مهانگائي، بي روزگاري ۽ ادارن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ. اهڙي صورتحال ۾ ڀٽو صاحب جي سياست مان ڪجهه اهم سبق سکڻ ضروري آهن. پهريون، عوامي مسئلن کي ترجيح ڏيڻ، “روٽي، ڪپڙا ۽ مڪان” جو نعرو اڄ به لاڳو ٿئي ٿو، جڏهن ملڪ جو وڏو حصو بنيادي ضرورتن کان محروم آهي. ٻيو، مضبوط ۽ خودمختيار خارجه پاليسي، جيڪا عالمي دٻاءَ جي باوجود قومي مفادن جو تحفظ ڪري. ٽيون، آئيني بالادستي ۽ جمهوريت جي مضبوطي جيڪا ملڪ جي استحڪام لاءِ لازمي آهي. ان سان گڏ اهو به حقيقت آهي ته ڀٽو صاحب جي دور ۾ ڪجهه پاليسين تي تنقيد به ٿي، خاص ڪري سياسي مخالفت جي حوالي سان. تنهنڪري اڄ جي قيادت لاءِ ضروري آهي ته هو ڀٽو صاحب جي مثبت پهلوئن، جرئت، عوامي رابطو ۽ ويزن کي اختيار ڪن، جڏهن ته ماضي جي غلطين مان سبق به سکن. ڀٽو صاحب جي ورسي رڳو ماضي کي ياد ڪرڻ جو ڏينهن نه، پر مستقبل لاءِ رستو طئي ڪرڻ جو موقعو آهي. جيڪڏهن پاڪستان کي ترقي ۽ استحڪام جي راهه تي آڻڻو آهي، ته قيادت کي عوام سان سچو تعلق، آئيني احترام ۽ خودمختيار پاليسين کي ترجيح ڏيڻي پوندي. اهو ئي ڀٽو صاحب جي جدوجهد جو اصل پيغام آهي. هڪ مضبوط، خودمختيار ۽ عوام دوست پاڪستان.
