مزدورن جو عالمي ڏينهن ۽ اسلامي اصول

عام طور تي لفظ مزدور انهن ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي زمينن، ڪارخانن، بٺن، فيڪٽرين وغيره ۾ ڪم ڪندا آهن. گهرن، عمارتن، رستن ۽ ٻين هنڌن تي تعميراتي ڪم ڪندڙ کي به مزدور سڏيندا آهن. جڏهن ته ساڳئي ڪم ۾ ماهر معمار ۽ ڪاريگر وغيره سڏبا آهن. مزدورن، ملازمن ۽ ڀاڙي تي رکيل شخصن بابت اسلامي تعليم ۾ پڻ واضح هدايت موجود آهي. اسلام مزدورن کي زندگيءَ جي هر شعبي جي ماڻهن وانگر حق ڏنا آهن. اڄ پهرين مئي تي پوري دنيا ۾ “مزدورن جو ڏينهن” ملهايو پيو وڃي. هن ڏينهن تي شڪاگو جي مزدورن 1886ع ۾ 8 ڪلاڪ ڪم ڪرڻ جو حق گهريو ۽ انهن مٿان گوليون وسايون ويون، پر مزدور جو حق ڏيڻ وارو اصول 1400 سال اڳ قائم ڪيو ويو هو. جڏهن مڪي جي وادي ۾ اسلام جي سرواڻ اعلان ڪيو ته “پورهيت الله جو دوست آهي.” ائين اسلام محنت جو پهريون منشور ڏنو، پر دنيا کي مزدور کي “انسان” سمجهڻ ۾ 19 صديون لڳي ويون. اسلام پهرين ڏينهن تي پورهيت کي “عزت وارو” قرار ڏنو. رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم جن فرمايو، “مزدورن جي اجرت ان جي پگهر سڪڻ کان اڳ ادا ڪريو” اڄ مزدورن جون مهينن تائين پگهارون روڪيون وينديون آهن. مزدور کان اجرت کان وڌيڪ ڪم وارو ظلم به عام آهي. ايتري تائين جو مزدور 8 ڪلاڪ ڪم ڪرڻ بجاءِ 16 ڪلاڪ ڪم ڪري ٿو، جيڪو هڪ وڏو ظلم آهي.

ڪوئلي جي کاڻين ۾ مزدور 12 ڪلاڪ مسلسل ڪم ڪن ٿا انهن کاڻين ۾ آڪسيجن به ناهي، انهن کي ڪوبه تحفظ ناهي. هر مهيني ڪيترن ئي مزدورن جا کاڻين مان لاش ملن ٿا. قيامت جي ڏينهن الله تعاليٰ فرمائيندو ته مان ٽن ماڻهن کان سخت حساب وٺندس، انهن مان هڪ اهو شخص جيڪو منهنجي نالي تي واعدو ڪري ٿو ۽ پوءِ ان کي ٽوڙي ٿو، ٻيو اهو شخص جيڪو هڪ آزاد شخص کي وڪرو ڪري ٿو ۽ پوءِ ان جي قيمت کائي ٿو، ٽيون اهو شخص جيڪو هڪ مزدور کي نوڪري تي رکي ٿو، پر ان کي ان جي اجرت نٿو ڏئي. پيغمبر صلي الله عليه وآله وسلم جن فرمايو ته توهان مان بهتر اهو آهي جيڪو پنهنجن هٿن جي ڪمائي سان پنهنجو ۽ پنهنجي گهر وارن جو پيٽ پالي ٿو. حضرت دائود عليه السلام نبي هجڻ جي باوجود هٿيار ٺاهيا. اسان جي نبي ڪريم صلي الله عليه وآله وسلم پاڻ ڪاروبار ڪيو، پٿر کنيا ۽ مسجد نبوي تعمير ڪئي. رسول الله صه جن فرمايو: اهو شخص اسان مان ناهي جنهن جو پاڙيسري بکيو رهي، مطلب ته مزدور جي بک رياست جي ناڪامي آهي. خيبر جي جنگ جي ڪاميابيءَ جي موقعي تي مزدورن کي مال غنيمت مان حصو ڏنو ويو. اڄ سي پيڪ ريڪوڊڪ جي اربين رپين ۾ مزدور جو حصو ڪٿي آهي؟ حڪومت جي ذميواري اجرت ڪمائيندڙ ۽ ڪرائيدار جي حقن ۽ فرضن جو تعين ڪرڻ آهي. اهڙي طرح اجرت ڪمائيندڙ ۽ ڪرائيدار کي اجرت لاءِ معاهدو ڪرڻ جي مڪمل آزادي هوندي، پر اجرت ڪمائيندڙ کي حق هوندو ته هو پنهنجي لاءِ پسند جي مزدوري چونڊي ۽ ڪرائيدار سان ڪنهن به شرط تي معاهدو ڪري. ساڳئي طرح ڪرائيدار کي حق هوندو ته هو ڪنهن به مزدور کي پنهنجي پسند جي نوڪري تي رکي ۽ ڪابه اجرت مقرر ڪري، پر هن آزاديءَ جي باوجود، حڪومت اصولي طور تي ڪجهه شيون طئي ڪندي، جن جي ٻنهي کي تعميل ڪرڻي پوندي. (1) انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ايتري اجرت ڏني وڃي جو هو پنهنجون ضرورتون آساني سان پوريون ڪري سگهي. (2) انهن جي ڪم جا ڪلاڪ مقرر ڪيا وڃن، پر ان دوران به، انهن کان اهڙو ڪم نه ورتو وڃي جيڪو انهن جي صلاحيت کان ٻاهر هجي ۽ جيڪو انهن جي صحت ۽ طاقت تي تيزيءَ سان خراب اثر وجهڻ جو امڪان هجي. (3) نوڪري جي عرصي دوران مالڪ مزدور جي بيماري جي سنڀال ۽ علاج جو ذميوار هوندو. (4) جيڪڏهن ڪو مزدور حادثاتي طور تي ڪا غلطي ڪري ٿو يا نقصان پهچائي ٿو ته ان لاءِ ڪنهن کي به ذميوار نٿو قرار ڏئي سگهجي. (5) جيڪڏهن مزدور ڄاڻي واڻي نقصان پهچايو آهي ته مالڪ کي ان کان معاوضو وصول ڪرڻ جو حق هوندو. جيڪڏهن هو معاوضو ادا ڪرڻ جي قابل نه آهي ته اهو حڪومت جو فرض هوندو ته مزدور جي طرفان معاوضو ادا ڪري. (6) جيڪڏهن مزدور سست آهي يا ڪم ڪرڻ پسند نٿو ڪري ته مالڪ کي حق هوندو ته هو سندس اجرت گهٽائي ۽ جيڪڏهن کيس رکڻ سندس لاءِ نقصانڪار آهي ته هو کيس برطرف به ڪري سگهي ٿو، پر کيس برطرف ڪرڻ کان اڳ، ان کي وضاحت ڪرڻ يا مطمئن ڪرڻ ۽ ڪم جي خواهش پيدا ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ ضروري آهي. (7) هڪ مزدور کي صرف منافعي جي کوٽ يا معمولي نقصان جي ڪري برطرف نٿو ڪري سگهجي. ان لاءِ يا ته پاڻ مزدور کي قائل ڪرڻ يا حڪومت کي برطرف ڪرڻ جو سبب بيان ڪندي آجر کان اجازت وٺڻ ضروري هوندي. حڪومت جون ذميواريون آهن ته انهن اصولن کي مقرر ڪرڻ کانپوءِ خاموش ٿي نه ويهي، پر انهن اصولن جي نگراني لاءِ عملو مقرر ڪري جيڪو ڏسي ته انهن اصولن تي عمل ٿي رهيو آهي يا نه، ان لاءِ حڪومت هڪ ليبر مانيٽرنگ ڊپارٽمينٽ قائم ڪندي جيڪا هميشه نگراني ڪندي ته مزدورن سان ڪابه زيادتي نه ٿي رهي آهي يا مزدورن ۽ مالڪن جي وچ ۾ ڪو تڪرار پيدا نه ٿي رهيو آهي. جيڪڏهن مالڪ اجرت جي گهٽتائي جي حوالي سان زيادتي ڪري ٿو ته ان کي ان زيادتي کي روڪڻ گهرجي. جيڪڏهن ڪو مزدور ڪم ۾ غفلت ڪري ٿو يا حڪومت پاران مقرر ڪيل اجرت کان وڌيڪ اجرت جو مطالبو ڪري ٿو ته هو ان کي ائين ڪرڻ کان روڪيندو. جيڪڏهن ڪا به ڌر حڪومت جي مقرر ڪيل ڪنهن به اصول جي مخالفت ڪندو ته حڪومت مداخلت ڪندي ۽ ان کي انصاف سان حل ڪندي. هي قانون نه رڳو سرڪاري کاتي ۾ ملازمت ڪندڙن تي لاڳو ٿئي ٿو، پر خانگي ملازمن، پيشيور ملازمن، ڪاريگرن، استادن، ڊاڪٽرن ۽ ڪم ڪندڙ سمورن ماڻهن جي حقن جي حفاظت پڻ ان جي دائري اختيار ۾ هوندي. مختصر ته، محنت ذريعي حلال روزي ڪمائڻ هڪ عظيم عبادت آهي. اڄ پهرين مئي مزدورن جو عالمي ڏينهن آهي. ان موقعي تي، نه رڳو پاڪستان ۾ پر سڄي دنيا ۾ مختلف تقريبون، سيمينار، ڪانفرنسون ۽ ريليون منعقد ٿي رهيون آهن. جن ۾ شڪاگو جي مزدورن سان يڪجهتي جو اظهار ڪرڻ سان گڏ، موجوده دور جا مزدور پنهنجن مسئلن کي اجاڳر ڪندا، ان سان گڏوگڏ مسئلن جي حل جو مطالبو پڻ ڪندا. اسان کي عهد ڪرڻ گهرجي ته اسان جي جدوجهد جو مرڪز مزدور هوندو جيستائين مزدور کي سندس پگهر سڪڻ کان اڳ سندس مڪمل اجرت نٿي ملي تيستائين قلم جي ۽ عمل جي جنگ جاري رهندي.