پهرين مئي محنت ڪشن جو عالمي ڏينهن

سنڌ جي ڪنهن به شهر يا ڳوٺ ۾ صبح سوير نڪري ڏسو ته اوهان کي زندگي جي اصل حرڪت سمجهه ۾ ايندي. ڪنهن ڪنڊ ۾ مستري پنهنجو اوزار کڻي بيٺو آهي، ڪنهن هنڌ تي مزدور پنهنجي ڪلهي تي سرن جا ڀاڙا کڻي هلي رهيو آهي ته ڪنهن ڪارخاني جي دروازي وٽ ڪم جي انتظار ۾ بيٺل ماڻهن جون اکيون اميدن سان ڀريل نظر اچن ٿيون. هي اهي ماڻهو آهن، جيڪي پنهنجي رت ۽ پگهر سان معاشري جي عمارت اڏين ٿا، پر افسوس جو پاڻ ئي ان عمارت جي ڇانوَ کان محروم رهجي وڃن ٿا. پهرين مئي جنهن کي مزدورن جو عالمي ڏينهن چيو وڃي ٿو، اهڙن ئي ماڻهن جي جدوجهد، قربانين ۽ حقن جي تسليم ٿيڻ جي ياد ۾ ملهايو وڃي ٿو. هي ڏينهن رڳو هڪ رسمي موڪل يا جلسن جلوسن جو موقعو ناهي، بلڪه اهو هڪ اهڙو تاريخي پيغام آهي، جيڪو هر دور ۾ مزدورن کي نئين همت، نئين سڃاڻپ ۽ نئين شعور سان اڳتي وڌڻ لاءِ اتساهيندو رهي ٿو. سوچيو هڪ مزدور علي بخش، جيڪو ٿرپارڪر جي ڪنهن ننڍڙي ڳوٺ مان ڪراچي جي ڪنهن تعميراتي سائيٽ تي ڪم ڪرڻ لاءِ آيو آهي. هو هر صبح سج اڀرڻ کان اڳ جاڳي ٿو، سستو نيرانو ڪري ٿو ۽ پوءِ روزگار جي تلاش ۾ نڪري پوي ٿو. هن جي هٿن تي سختي آهي، چهري تي ٿڪاوٽ آهي، پر اکين ۾ اميد جو ڏيئو ٻري رهيو آهي. هن کي خبر آهي ته جيڪڏهن اڄ ڪم نه مليو ته شام جو ٻارن لاءِ ماني جو بندوبست مشڪل ٿي ويندو. علي بخش جهڙا لکين مزدور اسان جي سماج جو اهو حصو آهن، جيڪي بنا ڪنهن شڪايت جي پنهنجي ذميواري نڀائين ٿا. انهن لاءِ پهرين مئي شايد رڳو هڪ ڏينهن نه، پر هڪ سوال آهي. ڇا واقعي سندن حقن جي تسليم ٿيڻ لاءِ دنيا سنجيده آهي؟

پهرين مئي جي ڪهاڻي اسان کي 1886ع جي آمريڪا وٺي وڃي ٿي، جتي صنعتي انقلاب کانپوءِ مزدورن سان بي انتها ناانصافي ٿي رهي هئي. ڊگها ڪم جا ڪلاڪ، گهٽ اجورو ۽ غير محفوظ ماحول مزدورن جي زندگي کي عذاب بڻائي ڇڏيو هو. شڪاگو ۾ هزارين مزدور گڏ ٿيا ۽ هڪ سادو، پر بنيادي مطالبو پيش ڪيو: “اٺ ڪلاڪ ڪم، اٺ ڪلاڪ آرام ۽ اٺ ڪلاڪ زندگي لاءِ.” پهرين مئي 1886ع تي شروع ٿيندڙ هي احتجاج چند ڏينهن بعد Haymarket Square  تي هڪ خونريز سانحي ۾ تبديل ٿي ويو. پوليس جي فائرنگ، بم ڌماڪي ۽ افراتفري ۾ ڪيترائي مزدور مارجي ويا، پر هنن جي رت سان لکيل تاريخ دنيا کي مجبور ڪري ڇڏيو ته مزدورن جي حقن کي تسليم ڪيو وڃي. اڄ جڏهن دنيا ۾ اٺ ڪلاڪن جي ڪم جو تصور عام آهي ته ان جي پويان انهن بي نالي مزدورن جون قربانيون آهن، جن پنهنجي زندگي قربان ڪري هڪ نئين دنيا جو بنياد وڌو. پاڪستان ۾ پهرين مئي کي 1972ع ۾ سرڪاري موڪل طور تسليم ڪيو ويو. هر سال هن ڏينهن تي جلسا، سيمينار ۽ ريليون ڪڍيون وينديون آهن. تقريرون ڪيون وينديون آهن، مزدورن جي حقن بابت ڳالهايو ويندو آهي ۽ سندن خدمتن کي خراج تحسين پيش ڪيو ويندو آهي، پر جيڪڏهن زميني حقيقت ڏٺي وڃي ته صورتحال ڪجهه مختلف نظر اچي ٿي. ڪراچي، حيدرآباد، سکر يا ميرپورخاص جي ڪنهن به مزدور چوڪ تي وڃي بيهو، اوهان کي اهڙا ماڻهو ملندا جيڪي روزانو ڪم جي انتظار ۾ بيٺل هوندا آهن. انهن وٽ نه ڪو مستقل روزگار آهي، نه ڪا سوشل سيڪيورٽي، نه ڪا بيمه، ۽ نه ئي ڪو تحفظ. ڪيترائي مزدور اڃان تائين گهٽ اجوري تي ڪم ڪرڻ تي مجبور آهن. عورت مزدور کي مرد جي ڀيٽ ۾ گهٽ اجورو ڏنو وڃي ٿو. ٻارن کان مزدوري ڪرائڻ جو رجحان به ڪيترن علائقن ۾ موجود آهي، جيڪو هڪ وڏو سماجي مسئلو آهي. پهرين مئي تي سرڪاري آفيسون بند ٿين ٿيون، اسڪول بند ٿين ٿا، ڪارخانا به ڪيترن هنڌن تي بند هوندا آهن، پر ڇا مزدور واقعي موڪل ڪري ٿو؟ روزاني مزدوري ڪندڙ ماڻهو لاءِ موڪل جو مطلب آهي “اڄ جي ڪمائي وڃائڻ” تنهنڪري ڪيترائي مزدور هن ڏينهن تي به ڪم ڪندي نظر اچن ٿا. هنن لاءِ پهرين مئي هڪ جشن نه، پر هڪ تلخ حقيقت آهي. اسان جي سماج ۾ عورت مزدور جي ڪهاڻي وڌيڪ ڏکوئيندڙ آهي. گهر جي ذميوارين سان گڏ، هو ٻاهران به ڪم ڪري ٿي. ٻنين ۾، ڪارخانن ۾ يا گهرن ۾ ڪم ڪندڙ عورتن کي نه صرف گهٽ اجورو ملي ٿو، پر کين ڪيترين ئي سماجي رڪاوٽن کي به منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن جي محنت کي گهڻو ڪري نظرانداز ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته حقيقت ۾ اهي معاشي ڍانچي جو اهم حصو آهن.

اڄ جي دور ۾ مزدورن کي ڪيترن ئي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. مناسب اجوري جي کوٽ، ڊگها ڪم جا ڪلاڪ، صحت ۽ حفاظت جي سهولتن جي کوٽ، سوشل سيڪيورٽي جو نه هجڻ، مستقل روزگار جي کوٽ، تعليم ۽ مهارتن جي کوٽ. اهي مسئلا رڳو فردي نه، پر سماجي مسئلا آهن، جيڪي معاشري جي ترقي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿا. جديد دور ۾ ٽيڪنالاجي جي ترقي مزدورن لاءِ نوان چئلينج پيدا ڪيا آهن. مشينن ۽ آٽوميشن سبب ڪيترائي روايتي روزگار ختم ٿي رهيا آهن. آن لائين ڪم ۽ گِگ اڪانومي ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن کي به مستقل تحفظ حاصل ناهي. ان صورتحال ۾ ضروري آهي ته مزدورن کي نيون مهارتون سيکارڻ لاءِ قدم کنيا وڃن ته جيئن هو بدلجندڙ حالتن سان هم آهنگ ٿي سگهن. ماضي ۾ ٽريڊ يونينز مزدورن جي حقن جي تحفظ لاءِ اهم ڪردار ادا ڪنديون هيون. اڄ به انهن جي اهميت برقرار آهي، پر ڪيترن هنڌن تي انهن جي طاقت گهٽجي وئي آهي. ضروري آهي ته مزدور ٻيهر منظم ٿين ۽ پنهنجن حقن لاءِ گڏجي آواز اٿارين. اتحاد ئي اها طاقت آهي، جيڪا مزدورن کي سندن جائز حق ڏياري سگهي ٿي. پهرين مئي جو اصل مقصد صرف جشن ملهائڻ نه، پر شعور پيدا ڪرڻ آهي. مزدورن کي پنهنجن حقن کان آگاهه ٿيڻ گهرجي. کين قانوني تحفظ، سوشل سيڪيورٽي ۽ مناسب اجوري بابت ڄاڻ هجڻ گهرجي. ساڳئي وقت سماج جي ٻين طبقن کي به اهو سمجهڻ گهرجي ته مزدور جي عزت ڪرڻ صرف اخلاقي ذميواري نه، پر هڪ سماجي ضرورت آهي. جيتوڻيڪ مسئلا گهڻا آهن، پر اميد جو ڏيئو اڃان به روشن آهي. دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ مزدورن جي حالتن ۾ بهتري آئي آهي. قانونن تي عملدرآمد بهتر ٿيو آهي. شعور وڌيو آهي. جيڪڏهن اسان گڏجي ڪوشش ڪريون ته هڪ اهڙو سماج ٺاهي سگهون ٿا، جتي هر مزدور کي عزت، تحفظ ۽ بهتر زندگي ملي. پهرين مئي اسان کي اهو سيکاري ٿي ته حق جدوجهد سان ملن ٿا. اهو ڏينهن اسان کي ياد ڏياري ٿو ته مزدورن جي قربانين کي وسارڻ نه گهرجي. اڄوڪي ڏينهن تي اسان کي هڪ نئون عهد ڪرڻ گهرجي: مزدورن جي حقن جي حمايت ڪنداسين، سندن مسئلن کي اجاڳر ڪنداسين ۽ هڪ منصفاڻو سماج ٺاهڻ لاءِ ڪوشش ڪنداسين. آخر ۾، اهو چوڻ مناسب ٿيندو ته “مزدور جي هٿ ۾ ئي سماج جي تقدير آهي، جيڪڏهن اهو هٿ مضبوط هوندو ته قوم به مضبوط هوندي.”