نڪيتا آئيوينچ: هڪ پرامپٽر (اداڪارن کي لفظ ٻڌائيندڙ)، هڪ پوڙهو ماڻهو.
منظر هڪ ٻهراڙيءَ جي ٿيٽر جي اسٽيج جو آهي، رات جو وقت آهي. ناٽڪ ختم ٿي چڪو آهي. ساڄي طرف اڻ رڱيل دروازن جي هڪ قطار آهي، جيڪا ڊريسنگ رومن ڏانهن وڃي ٿي. کاٻي طرف ۽ پسمنظر ۾ اسٽيج هر قسم جي گند ڪچري سان ڀريل آهي. اسٽيج جي وچ ۾ هڪ اونڌو ٿيل اسٽول پيل آهي.
سويتلوويڊوف: (هٿ ۾ ميڻ بتي کڻي، ڊريسنگ روم مان ٻاهر اچي ٿو ۽ کلي ٿو) واھ واھ، هي ته تمام عجيب ڳالھه آهي! ڪيڏي نه سٺي چرچي جهڙي ڳالهه آهي! ناٽڪ ختم ٿيڻ کانپوءِ مان پنهنجي ڊريسنگ روم ۾ سمهي پيس ۽ جڏهن سڀئي ٿيٽر مان هليا ويا ته مان اتي آرام سان کونگهرا هڻي رهيو هئس. آھه! مان به ڪيڏو نه بيوقوف پوڙهو ماڻهو آهيان، هڪ ويچارو پوڙهو ٿڙڪندڙ! مون ٻيهر مڌ پيتو هو، تنهنڪري مان اتي ويٺي ويٺي سمهي پيس. اها ته وڏي هوشياري ڪيم! شاباش، پوڙها! (سڏ ٿئي ٿو) يگورڪا! پيٽرشڪا! اڙي شيطان ڪٿي آهيو؟ پيٽرشڪا! اهي بدمعاش ضرور ستل هوندا ۽ هاڻي ته زلزلو به کين جاڳائي نه سگهندو! يگورڪا! (اسٽول کڻي سڌو ڪري ٿو، ويهي ٿو ۽ ميڻ بتي فرش تي رکي ٿو) سانت ئي سانت آهي! صرف پڙاڏو ئي جواب ڏئي ٿو. مون اڄ يگورڪا ۽ پيٽرشڪا کي انعام ڏنو هو ۽ هاڻي اهي بنا ڪنهن نالي نشان جي غائب ٿي ويا آهن. شايد ٿيٽر کي تالو لڳائي اهي بدمعاش ڪاڏي هليا ويا آهن. (هُو پنهنجو مٿو هيڏانهن هوڏانهن ڦيرائي ٿو) مان نشي ۾ آهيان! الا الا! اڄ رات جو ناٽڪ منهنجي اعزاز ۾ هو ۽ اها ڳالهه سوچڻ جهڙي آهي ته ان موقعي تي مون پنهنجي نڙيءَ ۾ ڪيتري نه بيئر ۽ شراب اوتيو آهي. خدايا! منهنجو سڄو جسم ٻري رهيو آهي ۽ مون کي ائين محسوس ٿي رهيو آهي، ڄڻ منهنجي وات ۾ ويھه زبانون هجن. اها تمام خراب ڳالھه چئبي! اھا حماقت چئبي! هي ويچارو پوڙهو گنهگار وري نشي ۾ آهي ۽ کيس اها به خبر ناهي ته هو ڪهڙي خوشي ملهائي رهيو هو! الا! منهنجو مٿو ڦاٽي رهيو آهي، مان سڄو ڏڪي رهيو آهيان ۽ اندر ۾ ائين محسوس ڪري رهيو آهيان، ڄڻ ڪا اونداهي هجي ۽ ٿڌ خانو هجي! جيڪڏهن مان پنهنجي صحت جي برباديءَ جي پرواهه نٿو ڪريان ته گهٽ ۾ گهٽ مون کي پنهنجي عمر جو ته خيال ڪرڻ گهرجي، ڪيڏو نه بيوقوف آهيان مان! ها، منهنجو ٻڍاپو! هاڻي ان جو ڪو فائدو ناهي! مان مسخرائپ ڪري سگهان ٿو، فخر ڪري سگهان ٿو ۽ جوان هجڻ جو بهانو ڪري سگهان ٿو، پر منهنجي زندگي هاڻي حقيقت ۾ ختم ٿي چڪي آهي، آئون پنھنجي جهور هٿن کي چُمي ڏيان ٿو، مان انهن اٺهٺ (68) سالن کي الوداع چوان ٿو، جيڪي گذري ويا؛ مان انهن کي وري ڪڏهن به نه ڏسندس! مون بوتل خالي ڪري ڇڏي آهي، تري ۾ صرف چند قطرا بچيا آهن، ڪجھه به ناهي سواءِ ڦوڳ جي. ها، واسيلي، منهنجا پراڻا يار، ڳالهه اها ئي آهي. هاڻي وقت اچي ويو آهي ته تون هڪ مَمِيءَ (Mummy) جو ڪردار ادا ڪرڻ سکين، چاهي توکي پسند هجي يا نه هجي. موت تنهنجي واٽ تي آهي. (پنهنجي اڳيان گهوري ڏسي ٿو) اها عجيب ڳالھه آهي ته مان گذريل پنجيتاليهن سالن کان اسٽيج تي آهيان، پر هي پهريون ڀيرو آهي، جو مون ٿيٽر کي رات جي وقت ڏٺو آهي، روشنيون وسامڻ کانپوءِ. پهريون ڀيرو. (اسٽيج جي ڪناري (foot-lights) ڏانهن وڌي ٿو) ڪيتري نه اونداهي آهي! مون کي ڪجهه به نظر نٿو اچي. اڙي ها، مان صرف پرامپٽر جو باڪس ۽ ان جي ميز ڏسي سگهان ٿو؛ باقي سڀ ڪجهه گهري اونداهي آهي، هڪ ڪاري، بي تري کڏ، قبر وانگر، جنهن ۾ شايد موت پاڻ لڪي ويٺو هجي… ڪيتري نه ٿڌ آهي! خالي ٿيٽر مان هوا ائين گهلي رهي آهي، ڄڻ ڪنهن پٿر جي چمنيءَ مان ايندي هجي. ڀوتن لاءِ ڪيڏي نه بهترين جڳهه آهي! منهنجي پٺيءَ ۾ سنسني پيدا ٿي رهي آهي. (سڏ ڪري ٿو) يگورڪا! پيٽرشڪا! توهان ٻئي ڪٿي آهيو؟ آخر مون کي هتي اهڙا خوفناڪ خيال ڇو اچي رهيا آهن؟ مون کي پيئڻ ڇڏڻو پوندو؛ مان هڪ پوڙهو ماڻهو آهيان، هاڻي گهڻو وقت نه جيئندس. اٺهٺ سالن جي عمر ۾ ماڻهو چرچ (عبادت گاهه) وڃن ٿا ۽ موت جي تياري ڪن ٿا، پر هتي مان آهيان، خدايا! هن مسخري جي لباس ۾ هڪ بي عقل پوڙهو شرابي مان ته ڏسڻ جي لائق به ناهيان.
سويتلوويڊوف: مان اتي نه ويندس. مان نه ويندس! مان اتي بلڪل اڪيلو آهيان. منهنجو ڪوبه ناهي، نڪيٽوشڪا! نه زال… نه ٻار. مان اڪيلن ميدانن ۾ گهلندڙ هوا وانگر آهيان. مان مري ويندس ۽ ڪوبه مون کي ياد نه ڪندو. اڪيلو هجڻ تمام خوفناڪ آهي. ڪوبه ناهي جيڪو منهنجي همت وڌائي، ڪوبه ناهي جيڪو مون کي پيار ڪري، ڪوبه ناهي جيڪو منهنجي نشي جي حالت ۾ مون کي بستري تائين پهچڻ ۾ مدد ڪري. مان ڪنهن جو آهيان؟ ڪنهن کي منهنجي ضرورت آهي؟ مون کي ڪير ٿو چاهي؟ ڪوبه نه، نڪيٽوشڪا.
آئيوينچ: (روئندي) توهان جا تماشائي توهان سان پيار ڪن ٿا، مالڪ.
سويتلوويڊوف: منهنجا تماشائي گهر هليا ويا آهن. اهي سڀ ستل آهن، ۽ پنهنجي پراڻي مسخري کي وساري چڪا آهن. نه ڪنهن کي به منهنجي ضرورت ناهي، ڪوبه مون کي پيار نٿو ڪري؛ منهنجي نه زال آهي، نه ٻار آھن.
آئيوينچ: او، ويچارا! او، ويچارا! ان بابت ايترو پريشان نه ٿي.
سويتلوويڊوف: پر مان هڪ انسان آهيان، مان اڃان زنده آهيان. منهنجي رڳن ۾ گرم، ڳاڙهو رت ڊوڙي رهيو آهي، شريف ابن شريف ابن ڏاڏن جو رت. مان هڪ اميرزادو آهيان، نڪيٽوشڪا؛ مون فوج ۾، توپ خاني ۾ ڪم ڪيو هو، ان کان اڳ جو مان ايترو هيٺ ڪري وڃان ۽ مان ڪيڏو نه شاندار جوان هئس! خوبصورت، بهادر، جوشيلو! اهو سڀ ڪيڏانهن هليو ويو؟ انهن پراڻن ڏينهن کي ڇا ٿيو؟ هوڏانهن اها کڏ آهي، جنهن انهن سڀني کي ڳڙڪائي ڇڏيو آهي! مون کي هاڻي سڀ ڪجهه ياد اچي رهيو آهي. منهنجي زندگيءَ جا پنجيتاليهه سال اتي دفن آهن ۽ ڪيڏي نه سدا بھار زندگي هئي، نڪيٽوشڪا! مان ان کي ايترو ئي صاف ڏسي سگهان ٿو جيترو تنهنجو چهرو: جوانيءَ جو وجدان، ايمان، جنون، عورتن جي محبت- عورتون، نڪيٽوشڪا!
آئيوينچ: سائين، هاڻي توهان جي سمهڻ جو وقت آهي.
سويتلوويڊوف: جڏهن مان پهريون ڀيرو اسٽيج تي آيو هئس، جوانيءَ جي ان پهرين جوش ۾، مون کي ياد آهي ته هڪ عورت منهنجي اداڪاريءَ جي ڪري مون سان محبت ڪئي هئي. هوءَ خوبصورت هئي، چنار جي وڻ وانگر دلڪش، جوان، معصوم، پاڪيزه، ۽ اونهاري جي پرهہ جهڙي روشن. سندس مرڪ اونداهي رات کي به روشن ڪري سگهندي هئي. مون کي ياد آهي، مان هڪ دفعو هن جي اڳيان بيٺو هئس، جيئن هاڻي تنهنجي اڳيان بيٺو آهيان. هوءَ مون کي ڪڏهن به ايتري سهڻي نه لڳي هئي، جيتري تڏهن لڳي هئي ۽ هن پنهنجي اکين سان مون سان ڳالهايو هو، هڪ اهڙي نظر! مان ان کي ڪڏهن به نه وساريندس، نه، قبر تائين به نه؛ ڪيتري نه نرم، ڪيتري نه مٺي، ڪيتري نه گهري، روشن ۽ جوان! وجدان ۾ غرق، نشي ۾ چور، مان هن جي اڳيان گوڏن ڀر ڪِرِي پيس، مون پنهنجي خوشيءَ جي گُهر ڪئي ۽ هن چيو: “اسٽيج ڇڏي ڏي!” اسٽيج ڇڏي ڏي! ڇا تون سمجهين ٿو؟ هوءَ هڪ اداڪار سان محبت ته ڪري سگهي ٿي، پر ساڻس شادي ڪڏهن به نه! مون کي ياد آهي، ان ڏينهن مان اداڪاري ڪري رهيو هئس، منهنجو هڪ مسخري جهڙو بيوقوفاڻو ڪردار هو ۽ جڏهن مان اداڪاري ڪري رهيو هئس، مون محسوس ڪيو ڄڻ منهنجون اکيون کلي رهيون آهن؛ مون ڏٺو ته جنهن فن کي مان ايترو مقدس سمجهندو هئس، تنهن جي پوڄا هڪ وهم ۽ خالي خواب هو؛ مان هڪ غلام هئس، هڪ بيوقوف، اجنبي ماڻهن جي بيڪاريءَ جو رانديڪو. آخرڪار مان پنهنجي تماشائين کي سمجهي ويس ۽ ان ڏينهن کان وٺي مون سندن تاڙين يا سندن گُلن جي هارن يا سندن جوش تي اعتبار ناهي ڪيو. ها، نڪيٽوشڪا! ماڻهو مون لاءِ تاڙيون وڄائيندا آهن، اهي منهنجا فوٽو خريد ڪندا آهن، پر مان انهن لاءِ هڪ اجنبي آهيان. اهي مون کي نٿا سڃاڻن، مان انهن جي پيرن هيٺان مٽيءَ وانگر آهيان. اهي مون سان ملڻ لاءِ ته تيار آهن … پر ڪنهن ڌيءَ يا ڀيڻ کي مون جهڙي هڪ خارج ٿيل (Outcast) سان شادي ڪرڻ جي اجازت ڏين، ڪڏهن به نه! مون کي انهن تي ڪو اعتبار ناهي، (ھُو اسٽول تي ويهي رهي ٿو) انهن تي ڪو اعتبار ناهي.
آئيوينچ: او، سائين! توهان ڏاڍا پِيلا نظر اچي رهيا آهيو، توهان ته مون کي خوف کان ماري ڇڏيندؤ! اچو، گهر هلو، مون تي رحم ڪريو!
سويتلوويڊوف: ان ڏينهن مون سڀ ڪجهه سمجهي ورتو هو ۽ اها ڄاڻ تمام مهانگي پئي هئي. نڪيٽوشڪا! ان کانپوءِ … جڏهن اها ڇوڪري… خير، مان بنا ڪنهن مقصد جي آواره گردي ڪرڻ لڳس، مستقبل ڏانهن ڏسڻ کانسواءِ ڏينهن گذارڻ لڳس.
مون مسخرن ۽ ننڍڙن ڪاميڊين جا ڪردار نڀايا، پنهنجي ذهن کي تباھہ ٿيڻ ڏنم. آهه زمانا! پر مان هڪ زماني ۾ عظيم فنڪار هئس، تان جو ٿورو ٿورو ڪري مون پنهنجي صلاحيتن کي وڃائي ڇڏيو، نقلي مسخرو بڻجي ويس، پنهنجي صورت وڃايم، پاڻ کي بيان ڪرڻ جي قوت وڃائي ويٺس ۽ آخر ۾ هڪ انسان بدران رڳو هڪ ميري اينڊريو (مسخرو) بڻجي رهجي ويس. مان ان وڏي ڪاري کڏ ۾ غرق ٿي چڪو آهيان. مون ائين اڳ ڪڏهن به محسوس نه ڪيو هو، پر اڄ رات جڏهن مان سجاڳ ٿيس، مون پوئتي نهاريو، ته اتي منهنجي پويان اٺهٺ سال پيل هئا. مون کي هاڻي خبر پئي آهي ته ٻڍاپو ڇا هوندو آهي! سڀ ڪجھہ ختم ٿي ويو… (سڏڪا)… سڀ ختم ٿي ويو.
سويتلوويڊوف: “مان اهو صحيح نٿو سمجهان. ڇا توهان هن ساز کي وڄائيندا؟”
آئيوينچ: “منهنجا آقا، مان نٿو وڄائي سگهان.”
سويتلوويڊوف: “مان توهان کي عرض ڪريان ٿو.”
آئيوينچ: “يقين ڪريو، مان نٿو وڄائي سگهان.”
سويتلوويڊوف: “مان توهان کي منٿ ڪريان ٿو.”
آئيوينچ: “مون کي ان جي هڪ به تند جي خبر ناهي، منهنجا آقا.”
سويتلوويڊوف: “هي ائين ئي آسان آهي جيئن ڪوڙ ڳالهائڻ: انهن سوراخن کي پنهنجي آڱر ۽ آڱوٺي سان قابو ڪريو، پنهنجي وات سان ان ۾ ساهه ڦوڪيو ۽ هي تمام فصيح موسيقي ٻڌائيندو. ڏسو، هي هن جا اسٽاپ (سوراخ) آهن.”
آئيوينچ: “پر مان انهن کي هم آهنگي جي ڪنهن به اظهار لاءِ قابو نٿو ڪري سگهان: مون وٽ اها مهارت ناهي.”
سويتلوويڊوف: “ڀلا، ڏس، تون مون کي ڪيڏي بيڪار شيءِ بڻائي رهيو آهين. تون مون کي وڄائڻ چاهين ٿو؛ تون ائين ظاهر ڪرين ٿو ڄڻ منهنجي سوراخن کان واقف هجين؛ تون منهنجن رازن کي دل مان ڪڍڻ چاهين ٿو؛ تون مون کي منهنجي گهٽ ۾ گهٽ سُر کان وٺي منهنجي آخري سُر تائين وڄائڻ چاهين ٿو؛ ۽ هن ننڍڙي ساز ۾ تمام گهڻي موسيقي ۽ شاندار آواز آهي، پر پوءِ به تون ان کي وڄائي نٿو سگهين. خدا جو قسم! ڇا تون سمجهين ٿو ته مون کي وڄائڻ هڪ ساز کان به وڌيڪ آسان آهي؟ مون کي جيڪو به ساز سڏڻ چاهين سڏ، جيتوڻيڪ تون مون کي چيڙائي سگهين ٿو، پر تون مون کي وڄائي نٿو سگهين!” (کلي ٿو ۽ تاڙيون وڄائي ٿو) واهه واهه! وري! واهه واهه! ان ۾ ٻڍاپو ڪٿي آهي ڀلا؟ مان ٻڍو ناهيان، اهو سڀ فضول آهي، طاقت جو هڪ سيلاب مون ۾ وهي رهيو آهي؛ هي زندگي آهي، تازگي آهي، جواني آهي! ٻڍاپو ۽ ذهانت گڏ نٿا رهي سگهن. تون گونگو ٿي ويل لڳين ٿو، نڪيٽوشڪا. هڪ سيڪنڊ ترس، مون کي وري هوش ۾ اچڻ ڏي. او! منهنجا مالڪ! هاڻي ته ٻُڌ! ڇا تو ڪڏهن اهڙي نرم موسيقي ٻڌي آهي؟ شش! آهستي؛
ليکڪ: ميريئل فيل
