سنڌي ٽي وي ڊرامو ۽ فهد مصطفيٰ جو ڪسارو سچ

تازو ئي مشهور پاڪستاني اداڪار ۽ پروڊيوسر فھد مصطفيٰ جي هڪ سچي، پر ڪساري بيان مون کي ھي سٽون لکڻ تي اتساھيو آهي. نامياري فنڪار فهد مصطفيٰ پنهنجي ڪيريئر جي شروعات ننڍپڻ ۾ سنڌي ڊرامن سان ڪئي هئي، جتي هو پنهنجي والد، تجربيڪار اداڪار صلاح الدين تنيو سان گڏ ڪم ڪندو هو. هڪ ٽي وي پروگرام ۾ هڪ مداح جي سوال تي ته ڇا هو مستقبل ۾ ڪو سنڌي ڊرامو به پروڊيوس ڪندو، فهد مصطفيٰ وڏي واڪ سنڌي ڊراما انڊسٽري تي تنقيد ڪئي ته اها “ڌاڙيل ڪلچر” تي وڌيڪ ڀاڙي ٿي. يعني سنڌو درياءَ جي ڪنڌيءَ تي واقع ڪچي جي ڌاڙيلن، بندوقن جي ويڙهن، جاگيرداري پلاندن جي چڪرن ۽ لاقانونيت جي رومانوي تصويرڪشي تي. سندس چوڻ هو ته اهو محدود فوڪس سنڌي سڃاڻپ جي حقيقي دولت يعني آفاقي ادب ۽ شاعري، لوڪ روايتن، انسانيت پسندي ۽ روزمره جي حوصلامنديءَ کي پيش نٿو ڪري سگهي. سندس لفظن مان لڳي ٿو ته جيڪڏهن سنڌي چينلز انھيءَ تنگ دائري مان نڪري معياري ۽ متنوع ڪم ڪرڻ لاءِ تيار ٿين ته هو به سنڌي ڊرامو پروڊيوس ڪرڻ تي غور ڪري سگهي ٿو. ساڳئي قسم جي راءِ نامور فنڪاره سڪينھ سمون پڻ ڏني هئي. هن چيو هو ته هوءَ گهڻو ڪري ٻاهرين ملڪن يا معياري پروڊڪشنز ۾ ڪم ڪرڻ کي ترجيح ڏئي ٿي ۽ جيڪڏهن ڪو سنڌي چينل اعليٰ معيار اختيار ڪري ته هوءَ سنڌي ڊرامن تي ڪم ڪرڻ لاءِ تيار آهي. جيتوڻيڪ ڌاڙيلن جون ڪهاڻيون ڦل ماڇيءَ کان وٺي پرو چانڊيو تائين سنڌ جي ڪن علائقن جي حقيقي تاريخي ۽ سماجي حقيقتن مان ڦُٽن ٿيون، پر انهن جي ھڪ ھٽي هڪ گهڻ رخي ثقافت کي هڪ ئي اڪثر سنسني خيز اسٽيريو ٽائپ تائين محدود ڪري ڇڏيو آهي.

تنهن هوندي به سنڌي ڊرامن بابت بحث هڪطرفو نھ آھي. پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن (پي ٽي وي) جي سونهري دور جي ڪارنامن تي ويجهي نظر وجهڻ سان هڪ وڌيڪ متوازن، مستند ۽ عالمي سطح تي اپيل ڪندڙ ورثو سامهون اچي ٿو. پي ٽي وي جي ڪلاسيڪل اردو ڊرامن ۾ سنڌي اصليت وارا ڪم جهڙوڪ: “جنگل” (1986، نور الھديٰ شاهه جي لکيل ۽ صلاح الدين تنيو سميت سنڌي فنڪارن سان) ۽ “ديوارين” (عبدالقادر جوڻيجي جو لکيل) جاگيرداري طاقت جي ڍانچن، خانداني تڪرارن ۽ ڳوٺاڻين زندگين کي وضاحت ۽ سماجي بصيرت سان پيش ڪيو. اهي رڳو معرڪھ آرائي جا تماشا نه هئا، پر سنڌ جي وڏيرڪي نظام اندر انساني ڪهاڻيون هيون، جن ۾ سنڌي لهجو، لوڪ عنصر ۽ ثقافتي سچائي شامل هئي. خالص سنڌي ٻولي جا شاهڪار ان کان به وڌيڪ دلچسپ آهن، جن لساني رڪاوٽن کي پار ڪيو. “ڇوٽي سي دنيا” (عبدالقادر جوڻيجو جي لکيل) وفاقي سطح تي ناظرين تائين ڳوٺاڻي زندگي جي گرمي، مزاح ۽ هلڪي ڦلڪي ماحول کي پيش ڪيو. “هٿين گل ميندي” سنڌي شادين جي رسمن، گيتن ۽ گڏيل خوشيءَ کي زبردست توانائي سان پيش ڪيو. هڪ پنجابي دوست جي ڳالھھ ياد اچي ٿي جنھن ٻڌايو ھو ته ھڪ اھم ڪرڪيٽ ميچ دوران بور ٿيندڙ عورتن وقفي جي دوران ۾ سرفنگ جي دوران ۾ اهو پروگرام ڏٺو ۽ مردن کي مجبور ڪيو ته ميچ بند ڪري هن کي ڏسن ۽ پوءِ انھن ان کي ڏٺو بھ ساراھيو بھ. انھيءَ ريت ٻيا بليڪ اينڊ وائيٽ سنڌي سيريل “بينسر ادل جي” ۽ “راڻي جي ڪهاڻي” پڻ جذباتي ڳوڙھائپ سان ڀرپور هئا. حيران ڪندڙ ڳالهه اها آهي ته 1980 ۽ 1990 واري ڏهاڪي جا اهي بليڪ اينڊ وائٽ سيريل سنڌي کانسواءِ ٻين ٻولين وارن ناظرين ۾ به مقبول ٿيا، جيڪي ثابت ڪن ٿا ته ثقافت سان ڳنڍيل مضبوط ڪهاڻي لاءِ نه رنگن جي ضرورت آهي نه وڏي بجيٽ جي. مشهور دانشور مرھيات احمد سليمهن احساس کي خوبصورتي سان بيان ڪيو ته سنڌي سادا ڊراما اڪثر پوءِ وارن اردو پروڊڪشنز کان وڌيڪ بامعنيٰ ۽ فني طور بهتر هئا.

سنڌي ڪلاسيڪي ادب مان هڪ اهم مثال “زينت” آهي. اهو مرزا قليچ بيگ جو لکيل سنڌي ٻولي جو پهريون اصلوڪو ناول آهي، جيڪو عورتن جي تعليم، تربيت ۽ حقن تي زور ڏئي ٿو. فاطمه ثريا بجيا ان کي جديد انداز ڏئي پي ٽي وي لاءِ ڊرامو بڻايو، جيڪو سنڌي سماج جي سڌاري جي ڪهاڻي طور ڪامياب رهيو. آئون سمجهان ٿو ته سنڌي ڊرامن ۾ “ڌاڙيل ڪلچر” هڪ دو ڌاري تلوار آهي. اهي موضوع حقيقي تاريخي پسمنظر، جاگيرداري ظلم، قبائلي وفادارين ۽ مزاحمت جي روايتن مان نڪرن ٿا، جيڪي دنيا جي لوڪ ڪهاڻين (جهڙوڪ رابن ھڊ يا سلطانھ ڊاڪو) سان مشابهت رکن ٿا. اهي اعليٰ ڊرامو ۽ جذباتي تسڪين ڏين ٿا، پر جڏهن اهي جديد خانگي سنڌي چينلن تي هڪ مستقل فارمولو بڻجي وڃن ته تخليقي صلاحيت بيهي رهي ٿي ۽ سنڌ جي گهري، آفاقي، عرفاني ورثي کي نظرانداز ڪيو وڃي ٿو. شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو “شاهه جو رسالو” ، پنهنجي لازوال داستانن سان الاهي محبت، قرباني، سماجي تنقيد ۽ اندروني ڳولا جون ڪهاڻيون پيش ڪري ٿو، جيڪي بي انتها پلاندن وارن پلاٽن کان گهڻو وڌيڪ ڊرامائي ۽ انساني آهن. سنڌي ادب شاھه، سچل ۽ سامي کان وٺي جديد آوازن تائين پنهنجي شاعراڻي گهراين ۽ رواداري ۾ عالمي حيثيت رکي ٿو. پي ٽي وي جي شروعاتي سنڌي ڊرامن، وسيلن جي کوٽ باوجود، علي بابا، عبدالقادر جوڻيجو ۽ نور الھديٰ شاهه جهڙن ليکڪن ذريعي هن وسيع دائري کي جزوي طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. هن ادبي خزاني ۽ اڄ جي اسڪرين آئوٽ پُٽ جي وچ ۾ فرق حيران ڪندڙ آهي. سنڌي ثقافت هڪ رنگي ناهي ان ۾ آفاقي انسانيت پسندي، تصوف، زرعي ڏاھپ، هم آهنگ موسيقي، مضبوط سماجي لاڳاپا، عورتن جي همت، شهري خواهشون ۽ جديد چئلينجز جهڙوڪ: تعليم، بااختياري ۽ سنڌو درياءَ جا ماحولياتي مسئلا شامل آهن. معياري ڊرامو انهن سڀني کي گڏ ڪري سگهي ٿو بنا صوبي جي سخت حقيقتن کي مٽائڻ جي.

سنڌي ڊرامي جي اھميت ان ڪري بھ وڌيڪ آھي جو سنڌي ۾ فلمن جي اڻاٺ آھي. توڙي جو پاڪستان ۾ ھن وقت اردو، پنجابي ۽ پشتو فلمون بھ بحران جون شڪار آھن، پر انھن کي وري بھ ڀارتي فلمن جو سھارو حاصل آھي. پشتو فلمون جنھن معيار جون ٺھي رھيون ھيون انھن جو نھ ٺھڻ ئي بھتر آھي. سنڌي ڊرامن جي حوالي سان وقت اچي ويو آهي ته پنهنجي مواد کي فخر ۽ همت سان ٻيهر پيش ڪيو وڃي. پي ٽي وي ڪلاسيڪس مان سبق حاصل ڪيو وڃي، جيڪي ان ڪري ڪامياب ٿيا ڇو ته انهن ثقافت جو احترام ڪيو ۽ عالمي ڪهاڻيون ٻڌايون. علي بابا، عبدالقادر جوڻيجو ۽ نور الھديٰ شاهه جھڙين ڳوڙھين لکڻين  ۽ معياري اسڪرپٽس ۾ سيڙپ ڪئي وڃي، جيڪي سماجي تبصري کي جذباتي سچائي ۽ ثقافتي سچائي سان سلھاڙينديون هيون. نوان ڪم تيار ڪيا وڃن جيڪي شاهه لطيف جي شاعراڻي داستانن سميت سنڌي ڪلچر کي بصري طور خوبصورت ۽ جذباتي طور ڳوڙھين سيريلن ۾ تبديل ڪن، هڪ اعليٰ پروڊڪشن واري سسئي يا مارئي سيريز جو تصور ڪريو، ٻيجل يا گهاتن جا قصا جنهن ۾ لوڪ موسيقي، شاعراڻو بيان، شاھه جي سورمن، توڙي سنڌي سورمن ۽ مضبوط سورمين جي ڪردار کان ويندي ٻاگهل، بختاور ۽ مائي جندو جي ڪھاڻي ۽ سنڌي منظرن جي دلڪشي شامل هجي. “هٿن گل ميندي” جي انداز تي هلڪيون ڦلڪيون، خوشگوار ڪهاڻيون به شامل ڪيون وڃن، جديد شاديون، ميلا ملاکڙا يا ڳوٺاڻن نوجوانن جون ڪاروباري ڪهاڻيون، جاکوڙ جا داستان ۽ گڏوگڏ اڄ جي سنڌ بابت سوچ، روايت ۽ ٽيڪنالاجي جي وچ ۾ نوجوان، رڪاوٽون ٽوڙيندڙ عورتون يا سنڌو درياءَ جا ماحولياتي موضوع. جديد دور کي مڪمل طور قبول ڪيو وڃي، هاءِ ڊيفينيشن سئنيما ٽوگرافي، ڪلاسيڪي ۽ صوفي راڳن کي جديد ڌنن سان ملائي اصل ساؤنڊ ٽريڪ، اردو ۽ انگريزي سب ٽائيٽلز ذريعي وسيع رسائي ۽ سڄي پاڪستان جي فنڪارن سان سهڪار (جيئن پي ٽي وي ڪيو هو). ڪورين ۽ ترڪ ڊرامن جي عالمي ڪاميابي مان سکيو وڃي. ڪورين تاريخي ۽ خانداني ڪهاڻيون، ترڪ تاريخي ايپڪس ۽ رومانوي سيريز سڀ پنهنجي سڃاڻپ کي مٽائڻ کانسواءِ ان کي بلند ڪري ڪامياب ٿيا. محبت، عزت، انصاف ۽ سڃاڻپ جهڙا موضوع سرحدن کان مٿانهان آهن. سنڌي ڊراما، ڏکڻ ايشيا جي قديم ۽ امير ادبي ورثي تي ٻڌل، اهڙي ئي صلاحيت رکن ٿا. هڪ سٺو تيار ڪيل سنڌي سيريل نيٽفلڪس يا يوٽيوب تي عالمي سطح تي نشر ٿي سگهي ٿو، جيڪو ننڍي کنڊ، وچ اوڀر، وچ ايشيا ۽ ڊائسپورا جي ناظرين کي متوجهه ڪري سگهي ٿو، معيار ئي پل آهي. جڏهن ڪهاڻي بهتر ٿيندي ته بجيٽ به وڌندو. سنڌي ۽ غير سنڌي ناظرين ٻنهي کي ورجاءُ بدران معيار کپي. ڳوٺاڻي زندگي جي سخت حقيقتن کي سنڌي ادب جي روشن انسانيت سان متوازن ڪندي ۽ نون، جديد نقطن کي شامل ڪندي، سنڌي چينلز اهڙا ڊراما ٺاهي سگهن ٿا جيڪي نه رڳو ثقافتي طور فخر جو سبب بڻجن، پر تجارتي طور به ڪامياب ٿين.

سنڌ جي ڪهاڻي تمام وسيع، تمام شاعراڻي ۽ تمام اهم آهي جو ان کي ڪنهن هڪ اسٽيريوٽائپ ۾ قيد نه ڪيو وڃي. پي ٽي وي جو دور ثابت ڪري چڪو آهي ته مستند سنڌي ڪهاڻيون پاڪستاني ۽ عالمي ثقافتي ياداشت ۾ اڳ ئي هڪ اهم جاءِ رکن ٿيون. ايندڙ باب اوهان کي لکڻو آهي، جيڪو ماضي جو احترام ڪري، حال جي عڪاسي ڪري ۽ مستقبل لاءِ حوصلا افزائي ڪري. جڏهن سنڌي ڊراما پنهنجي ادبي ورثي ۽ جديد فن جي سطح تائين پهچندا ته اهي صرف وندر نه ڪندا، پر سنڌي ٻولي ۽ ثقافت کي ڪورين ۽ ترڪ ڪهاڻين جي برابر عالمي اسٽيج تي کڻي ايندا. منھنجو خيال آهي ته اهي پروڊيوسر ۽ چينلز جيڪي “بندوق جي زور” تي صوبي جي هوٽلن ۾ ويٺل ڪجهه ناظرين کي خوش ڪرڻ چاهين ٿا، جيڪڏهن چاهين ته پنھنجي قلم جي وسيلي ان کان اڳتي وڌي عالمي سطح جو ڪم ڪري سگهن ٿا. ضرورت رڳو پختي پھھ جي آهي. سنڌو درياءَ صدين کان ڪهاڻين سان گڏ وهندڙ آھي. هاڻي ان جي ڊرامن کي به ساڳي لازوال طاقت سان وهڻ ڏيو.