بلاگنئون

عدليه جي عروج جو ڊگهو سفر ۽ ڪوتاهيون

هر انسان عروج ۽ زوال جي حقيقت کان واقف آهي ۽ ڪڏهن به ناڪامي جو منهن نٿو ڏسڻ چاهي ۽ زندگي جي هر شعبي ۾ ڪاميابي جي چوٽي تي پهچڻ چاهي ٿو. يعني هرڪو عروج جي خواهش رکي ٿو ۽ زوال کان ڀڄي ٿو، پر عروج صرف خواهش ڪرڻ سان نه ملندو آهي، بلڪه ان لاءِ مسلسل جدوجهد ڪرڻي پوندي آهي ۽ عروج حاصل ڪرڻ جي قاعدن ۽ ضابطن تي عمل ڪرڻو پوندو آهي. نه عروج مستقل آهي، نه ئي زوال هميشه لاءِ رهندو آهي. وقت سان گڏ، حالتون بدلجن ٿيون ۽ عروج ۽ زوال پڻ بدلجن ٿا. زوال جا ڪيترائي سبب آهن ۽ هر عروج جا ڪجهه بنياد هوندا آهن. جيڪو به عروج حاصل ڪرڻ چاهي ٿو، ان لاءِ ضروري آهي ته هو انهن سببن ۽ بنيادن تي غور ڪري ۽ انهن کي هميشه ذهن ۾ رکي. ڪردار، رويو، سوچ ۽ عمل عروج يا زوال جي منزل جو تعين ڪن ٿا، تنهن ڪري انسان کي پنهنجو ڪردار، رويو، سوچ ۽ عمل تبديل ڪرڻو پوندو. جيڪو ماڻهو اهو نٿو ڪري ۽ پنهنجين خامين کي نظرانداز ڪندو رهي ٿو، اهو نه ته ڪامياب ٿي سگهي ٿو ۽ نه ئي عروج حاصل ڪري سگهي ٿو. هرڪو عروج جي خواهش رکي ٿو، پر جيڪي فطرت جي قانونن ۽ انهن جي پويان سببن کي سمجهن ٿا، اهي جلد ئي ۽ آساني سان عروج جي بلندين تي پهچي وڃن ٿا. جيڪو به جدوجهد، حڪمت ۽ مهارت سان ڪم ڪري ٿو ۽ سائنس ۽ فن سان پيار ڪري ٿو، اهو شخص عروج حاصل ڪري ٿو، اهو هڪ فرد يا هڪ قوم ٿي سگهي ٿو. جيڪو به ڪجهه ڪري ٿو، اهو شخص ڪامياب رهي ٿو. انساني سماج جي عروج جو سفر سماج جي ميمبرن جي انفرادي سوچ سان شروع ٿئي ٿو ۽ هي انفرادي سوچ انهن جي قول ۽ فعل جو بنياد بڻجي ٿي. جڏهن به ڪو سماج پنهنجي عروج تي پهچندو آهي ته ان جو سفر ان جي فردن جي خيالن ۽ خدشن سان شروع ٿيندو آهي. انهن جي خيالن ۽ خدشن جو مرڪز ۽ محور اجتماعي بڻجي ويندو آهي.قومن کي ڪاميابي، ترقي ۽ عروج حاصل ڪرڻ لاءِ ڊگهي عرصي تائين جدوجهد ڪرڻي پوندي آهي. مسلسل محنت ذريعي، قوم پنهنجي ٺهڻ واري دور مان گذرندي صورتحال کي بدلائي ڇڏيندي آهي. اها ڪاميابي سان بحران کي قابو ڪري ٿي ۽ پنهنجي تعمير جي انتشار واري سفر کي منهن ڏئي ٿي ۽ ڪاميابي ان جي قدمن جي مٽي بڻجي ويندي آهي.

پاڪستان ۾ عدليه جي تاريخ ڪڏهن به روشن ۽ مثالي نه رهي آهي. ان جو زوال جسٽس منير احمد سان شروع ٿيو ۽ فيلڊ مارشل محمد ايوب خان ۽ جنرل محمد ضياءُ الحق پاران مارشل لا لاڳو ڪرڻ ۽ جنرل پرويز مشرف پاران پاڪستان جي آئين کي معطل ڪرڻ ۽ اقتدار تي قبضو ڪرڻ کانپوءِ ايمرجنسي لاڳو ڪرڻ ۽ عدليه کي معزول ڪرڻ ۽ پنهنجي پسند جي ججن کان پي سي او تحت حلف کڻڻ جا مثال ان ڳالهه جو واضح ثبوت آهن. جسٽس انوار الحق جنرل ضياءُ الحق ۽ جسٽس ارشاد حسن خان کي به جنرل پرويز مشرف ذاتي طور تي ٽن سالن لاءِ آئين ۾ ترميم ۽ حڪمراني جو اختيار ڏنو هو. اڳوڻي چيف جسٽس افتخار محمد چوڌري جي برطرفيءَ کانپوءِ سندس هڪ ڊگهي “عدليه بحالي تحريڪ” جي نتيجي ۾ سندس بحالي ان ڳالهه جو چٽو ثبوت آهي ته عدليه پڻ ٻين شعبن وانگر مسئلن جو شڪار رهي آهي ۽ سياستدانن جي هٿ ۾ کيڏندي ۽ دٻاءُ تحت عدل ۽ انصاف جا قانون مطابق فيصلا ڪرڻ بجاءِ وڏي در جي مرضيءَ مطابق فيصلا ڪندي رهي آهي، جنهن رياست ۾ انصاف کي ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويندو آهي ۽ قانون مطابق فيصلا نه ڪيا ويندا آهن اها رياست گهڻو وقت قائم رهي نه سگهندي آهي. پوري قوم کي اهو معلوم آهي ته جنرل پرويز مشرف خانگي ٽيليويزن چينلن کي روشن خيالي جي ايجنڊا کي فروغ ڏيڻ لاءِ لائسنس ڏنا. هن کي اميد هئي ته سندس هٿن سان پوکيل هي ٻوٽو هميشه سرسبز ۽ شاداب رهندو، سندس ساٿي ساڻس ساٿ ۾ هوندا ۽ پاڻ تعريف جوڳو رهندو، پر اها ئي آزاد ميڊيا سندس خلاف ٿي وئي ۽ عدليه جي بحالي جي تحريڪ کي وڏين بلندين تي وٺي وئي. ان وقت، سندس ڊگهيون ريليون ۽ مختلف بار ايسوسيئيشن ۾ ڪيل تقريرون ڪلاڪن تائين لائيو ڪوريج ڏينديون هيون ۽ فيض احمد فيض جا نظم وڏي شان سان پڙهيا ويندا هئا، جن مان ڪجهه نظم هن ريت آهن:

جب ارض خدا ڪي ڪعبي سي

سب بت اٺوائي جائين گي

رهم اهل صفا مردود حرم

مسند پي بٺائي جائين گي

سب تاج اڇالي جائين گي

سب تخت گرائي جائين گي

ان وقت اهو تاثر هو ته هي هڪ قدرتي حرڪت هئي. ڇا وڪيلن، سياسي پارٽين، سول سوسائٽي جو ڪو طبقو آهي، اليڪٽرانڪ ۽ پرنٽ ميڊيا ۽ عوام سڀ هڪ ٻولي ڳالهائين پيا سڀ سياستدانن جي سورن جا ماريل هئا ائين لڳي رهيو هو ته هر ڪنهن دل ۽ جان سان اهو فيصلو قبول ڪيو هو. اهي سڀ تحريڪ ۽ تبديليءَ جا حامي هئا ۽ هر ڪنهن جي دل مان اهي لفظ نڪري رهيا هئا ته “اسانکي ظالمن مان نجات ملي آهي.“

اهو آواز وڪيل برادري جو به هو، بئريسٽر اعتزاز احسن هن تحريڪ ۽ سپريم ڪورٽ جو علمبردار هو سپريم ڪورٽ جي موجوده چيف جسٽس، جج اطهر من الله، استعيفيٰ ڏئي ڇڏي هئي، پر بعد ۾ اهو معلوم ٿيو ته ان جي پويان هڪ راز هو. ان وقت فوجون ڪارروائي ۾ هيون ۽ هن تحريڪ جي اڳواڻي جنرل ڪياني ڪري رهيو هو. ان کانپوءِ جڏهن اسلام آباد ڏانهن هلندڙ نواز شريف جو احتجاجي مارچ گوجرانوالا پهتو ته جنرل صاحب اعتزاز احسن کي فون ڪري چيو “توهان جو مطالبو قبول ڪيو ويو آهي، تنهن ڪري تحريڪ معطل ڪريو. ان وقت جو وزيراعظم يوسف رضا گيلاني ٽيليويزن تي آيو ۽ چيو، “انصاف جي تقاضائن موجب جسٽس افتخار چوڌري جي بحالي جو اعلان ڪيو ويو آهي. هن تحريڪ جي نتيجي ۾، جنرل پرويز مشرف اقتدار ۾ آيو، پر قانون جي گرفت ڪمزور ٿي وئي. جنرل ڪياني، جيڪو وڏين فوجن جي ڪمانڊ ڪري رهيو هو، ان کي به ساڳي پاليسيءَ جي حوالي ڪرڻو پيو. بعد ۾، اعتزاز احسن تحريڪ جا نتيجا ڏسي، برملا چيو: “هن تحريڪ اسان کي ٻه متعصب جج ۽ متشدد وڪيل ڏنا ۽ تازوئي هن چيو آهي ته: “مان عدليه کان مايوس آهيان. جسٽس افتخار محمد چوڌري کي سڄي قوم عزت ڏني، پر سندس صلاحيت گهٽ هئي ۽ اها تمام جلدي ختم ٿي وئي. اهو لڳي رهيو هو ته خدا نه ڪري! هن کي ڪا اڻ ڏٺي حيثيت ملي وئي آهي. پوءِ هن سڄي نظام کي دٻائڻ شروع ڪيو. سڀ کان وڌيڪ دٻاءُ ان وقت جي صدر آصف علي زرداري ۽ وزيراعظم سيد يوسف رضا گيلاني تي وڌو ويو ۽ آخرڪار سيد يوسف رضا گيلاني کي عدالت جي توهين جو مجرم قرار ڏنو ويو ۽ وزيراعظم جي عهدي تان هٽايو ويو. ان کانپوءِ به سندس انا مطمئن نه ٿي ۽ هن سڄي نظام کي هلاڪ ڪري ڇڏيو. اعتزاز احسن، جيڪو افتخار محمد چوڌري جي بحالي جي تحريڪ جو علمبردار هو، هڪ اعليٰ اخلاقي موقف اختيار ڪيو هو ۽ اعلان ڪيو هو ته هو جسٽس افتخار محمد چوڌري جي عدالت ۾ وڪيل طور پيش نه ٿيندو، پر افتخار محمد چوڌري کيس چيو ته: توهان کي منهنجي عدالت ۾ پيش ٿيڻ گهرجي پوءِ هو سيد يوسف رضا گيلاني جو وڪيل بڻجي پيش ٿيو ۽ افتخار محمد چوڌري پنهنجي فيصلي ۾ سيد يوسف رضا گيلاني کي برطرف ڪري ڇڏيو. وزيراعظم جي عهدي جي برطرفي سندس لاءِ هڪ تحفو هئي. جيئن ته افتخار محمد چوڌري شڪست ۽ مايوسي جي ڪناري تي ويٺو هو، هن ريڪوڊڪ ۽ ڪار رينٽل ڏيڻ بابت بين الاقوامي معاهدا منسوخ ڪري ڇڏيا، جنهن کانپوءِ پاڪستان کي بين الاقوامي عدالت ۾ ڳري قيمت ادا ڪرڻي پئي. ان مان اهو به ظاهر ٿيو ته اسان جا اعليٰ عهديدار قانون جا عملدار “بين الاقوامي قانون” کان ڪيترا بي خبر آهن. مطلب ته عدليه جي غير ضروري بالادستي جو دور افتخار چوڌري کان شروع ٿيو، ثاقب نثار جي دور ۾ عروج تي پهتو، گلزار، کوسا ۽ بنديال دور ۾ تباهي مچائيندو رهيو ۽ اڄ اهو ايگزيڪيوٽو جي ماتحتي ڏانهن وڃي رهيو آهي. ڪجهه جج هن مهم ۾ سندن اوزار بڻيل هئا. ڪجهه ججن جي خاندانن ڌرڻن ۾ حصو ورتو. عوامي ڪيسن کي هڪ طرف رکيو ويو ۽ سياسي ڪيسن کي بناوتي ۽ اڳتي وڌايو ويو. ڪجهه فيصلا اڳ ئي ميڊيا جي نمائندن پاران ظاهر ڪيا ويا هئا جيڪي ججن جي ويجهو هئا. ساڳئي وقت، اسلام آباد هاءِ ڪورٽ ۽ سپريم ڪورٽ جي ڪجهه ججن توهين عدالت جي قانون کي ايتري حد تائين استعمال ڪيو جو انهن جا نالا گنيز بڪ آف ورلڊ رڪارڊ ۾ درج ڪيا وڃن.