پاڪستان جي پهرين ۽ اڪيلي نيشنل چائلڊ ليبر سروي، جيڪا 1996ع ۾ ڪئي وئي هئي، ان ۾ سنڌ ۾ ٻارن جي مزدوريءَ جو تناسب ڪُل ٻارڙن جي آباديءَ جو 20.6 سيڪڙو ٻڌايو ويو هو. هاڻي هڪ نئين سروي پاڪستان جي ضمير کي ڌوڻي ڇڏيو آهي. سنڌ ۾ 16 لک کان وڌيڪ ٻار اڃان تائين جبري مزدوريءَ ۾ ڦاٿل آهن. اهي ٻار، جن جي عمر پنجن سالن کان به گهٽ آهي، گهرن، ورڪشاپن ۽ کيتن ۾ پگهر وهائين ٿا، اسڪولن ۽ ٻالڪپڻي جي راندين کان پري آهن.
ٽيهن سالن کانپوءِ، سنڌ پنهنجي هڪ سڀ کان تڪليف ڏيندڙ حقيقت تي سنجيده نظر وڌي آهي، جيڪا هڪ ڏکوئيندڙ حقيقت آهي. سنڌ چائلڊ ليبر سروي 2022-2024، جيڪا سنڌ جي ليبر ڊپارٽمينٽ، يونيسيف ۽ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي گڏيل ڪوششن سان تيار ڪئي وئي آهي، ان مان ظاهر ٿيو آهي ته سنڌ جي صوبي ۾ اڄ به 16 لکن کان وڌيڪ ٻار مزدوريءَ ۾ ڦاٿل آهن۔ انهن مان اڪثر جي عمر 10 کان 17 سال آهي. سندن ٻالڪپڻ نه ته اسڪولن ۾ گذري ٿو ۽ نه ئي کيڏڻ جي ميدانن ۾، پر سُرهي مٽيءَ وارن کيتن، اونداهي ورڪشاپن، تنگ کاڌي جي جڳهين يا سج جي تپش ۾، جتي هو خطرناڪ اوزارن سان ڪيترن ڪلاڪن تائين ڪم ڪن ٿا.
انهن ٻارن لاءِ خطرا ڪا نئين ڳالهه نه آهن، پر روزمره جي زندگيءَ جو حصو آهن. کيتن ۾ ڪم ڪرڻ سان هٿن تي ڇالڙا، سرن کڻڻ سان پٺن جو سور ۽ جيڪڏهن اسڪول وڃن ٿا ته پڙهائيءَ سان هم وقتي جدوجهد. حقيقت اها آهي ته انگ پاڻ ڳالهائي رهيا آهن، صرف 40.6 سيڪڙو ڪم ڪندڙ ٻار اسڪول وڃن ٿا، جڏهن ته جن ٻارن تي مزدوريءَ جو بار ناهي، انهن مان 70.5 سيڪڙو اسڪول ويندا آهن. ڇوڪريون وڌيڪ متاثر ٿين ٿيون. 14 کان 17 سالن جي عمر واريون گهڻيون ڇوڪريون هفتي ۾ لڳ ڀڳ 14 ڪلاڪ گهر جي ڪم تي لڳائين ٿيون، جنهن کانپوءِ تعليم جاري رکڻ لاءِ نه توانائي بچندي اٿن ۽ نه ئي وقت.
بهرحال، ٿورو سُٺو به ٿيو آهي، 1996ع جي مقابلي ۾ سنڌ ۾ ٻارن جي مزدوريءَ جو ڪُل تناسب لڳ ڀڳ اڌ ٿي ويو آهي، پر بحران اڃان به ڪجهه ضلعن ۾ گهيرو ڄمائي ويٺل آهي. قمبر شهدادڪوٽ 30.8 سيڪڙو سان پهرين نمبر تي آهي، ان کانپوءِ ٿرپارڪر 29 سيڪڙو، شڪارپور 20.2 سيڪڙو ۽ ٽنڊو محمد خان 20.3 سيڪڙو تي آهن. ان جي ڀيٽ ۾ ڪراچي سڀ کان گهٽ 2.38 سيڪڙو تي آهي.
رپورٽ جو پيغام صاف ۽ واضح آهي، ٻارن جي مزدوري سندن مستقبل چورائي رهي آهي، سندن صلاحيتن کي چيڀاٽي رهي آهي ۽ سندن غربت جي زنجير آهي جيڪا ٽٽڻ جو نالو نٿي وٺي. حڪومت کي نه صرف انهن معصوم ٻارن کي انهن خطرناڪ ڪمن کان ٻاهر ڪڍڻ گهرجي ۽ کين اسڪولن تائين پهچائي تعليم جو بندوبست ڪيو وڃي جيڪو سندن بنيادي، انساني ۽ آئيني حق آهي.
پهريون قدم، قانون تي عمل ڪرائڻ، سنڌ جو 2017ع وارو قانون 14 سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن کي ملازمت ڏيڻ ۽ 18 سالن کان گهٽ عمر وارن کي خطرناڪ ڪم تي لڳائڻ تي پابندي لڳائي ٿو، پر عملدرآمد ڪمزور آهي. ليبر انسپيڪٽرن کي فنڊ، تربيت ۽ اختيار ڏيڻ گهرجن ته جيئن هو اوچتو جاچ ڪري سگهن ۽ قانون ڀڃڻ وارن خلاف ڪارروائي ڪري سگهن۔
ٻيو قدم، خاندانن تي معاشي دٻاءُ گهٽائڻ، گهڻا ٻار مجبوريءَ سبب ڪم ڪن ٿا، نه ته شوق سان. سماجي تحفظ جا پروگرام، جهڙوڪ: بينظير انڪم سپورٽ پروگرام کي وڌائڻ گهرجي، پر انهن کي اسڪول ۾ ٻارن جي موجودگيءَ سان مشروط ڪيو وڃي. غريب خاندانن کي خوراڪ، مالي مدد ۽ بالغن لاءِ روزگار جا موقعا ڏيڻ گهرجن ته جيئن هو ٻارن جي آمدنيءَ تي ڀاڙڻ تي مجبور نه ٿين.
هي سروي هڪ ڀيرو ڪرڻ واري مشق نه هجڻ گهرجي۔ سنڌ ۽ پوري پاڪستان کي ٻارن جي مزدوريءَ جي مستقل نگرانيءَ جو نظام گهرجي، سالياني سروي سان گڏ، عوامي ڊيٽا ۽ فوري رپورٽنگ جا اوزار، سول سوسائٽي، علمي ادارا ۽ ميڊيا کي ڊيٽا جو جائزو وٺڻ ۽ تنقيد ڪرڻ ۾ شامل ڪرڻ گهرجي. ڇو ته نظر اچڻ سان جوابدهي پيدا ٿيندي آهي.
گهڻا ماڻهو ٻارن جي مزدوريءَ کي زندگيءَ جو هڪ ڏکوئيندڙ پر “عام” حصو سمجهن ٿا. اها سوچ ختم ڪرڻي پوندي. سڄي ملڪ ۾ آگاهي مهمون هلائڻيون پونديون، جيڪي تعليم کي فخر جوڳي شيءِ بڻائين ۽ استحصال کي شرمندگيءَ جو سبب بڻائين. مذهبي اڳواڻ، ميڊيا جا ماڻهو ۽ نوجوان اڳواڻ عوامي راءِ کي بدلائڻ ۾ مدد ڪري سگهن ٿا.
صارفين به پنهنجو ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا، انهن ڪاروبارن جو بائيڪاٽ ڪريو جيڪي کلئي عام ٻارن کي روزگار ڏين ٿا ۽ صاف سپلائي چين جو مطالبو ڪريو۔
صاف ڳالهه اها آهي ته هن سروي جو جاري ٿيڻ پاڻ ۾ ڪو حل نه آهي، اهو صرف ٻڌائي ٿو ته اسين ڪٿي بيٺا آهيون، پر جيڪڏهن اسان تڪڙو قدم نه کنيو ته 16 لک ٻارن کي صرف هڪ انگ سمجهڻ جو خطرو رهندو، انسان نه.
آخر ۾، انگن کانسواءِ به هڪ اخلاقي سچ اڃان به ساڳيو آهي، انهن 16 لک ٻارن مان هر هڪ ٻار آهي، جنهن ۾ صلاحيتون، خواب ۽ حق آهن، هو مزدور نه آهي، ڪابه معاشي مجبوري يا حڪومتي غفلت هن استحصال کي جائز قرار نٿي ڏئي سگهي. ٻارن جي مزدوريءَ جو قابل قبول انگ صرف صفر آهي ۽ جيستائين اسين اتي نه پهچون، تيستائين اسين سڀ ذميوار آهيون.
پاڪستان جي پهرين ۽ اڪيلي نيشنل چائلڊ ليبر سروي، جيڪا 1996ع ۾ ڪئي وئي هئي، ان ۾ سنڌ ۾ ٻارن جي مزدوريءَ جو تناسب ڪُل ٻارڙن جي آباديءَ جو 20.6 سيڪڙو ٻڌايو ويو هو. هاڻي هڪ نئين سروي پاڪستان جي ضمير کي ڌوڻي ڇڏيو آهي. سنڌ ۾ 16 لک کان وڌيڪ ٻار اڃان تائين جبري مزدوريءَ ۾ ڦاٿل آهن. اهي ٻار، جن جي عمر پنجن سالن کان به گهٽ آهي، گهرن، ورڪشاپن ۽ کيتن ۾ پگهر وهائين ٿا، اسڪولن ۽ ٻالڪپڻي جي راندين کان پري آهن.
