سڄي دنيا هڪ اهڙي وقت ۾ داخل ٿي رهي آهي، جتي هر لمحو ھڪ رفتار سان گذرندو آهي، جتي علم جا خزانا هٿ جي هڪ ڪلڪ تي موجود آهن، ۽ جتي رابطن جي وسيلن جا فاصلا هڪ اسڪرين جي روشنيءَ ۾ گھٽجي ويا آهن. اهڙي دور ۾ هڪ سوال ذهن کي ڇڏي نٿو ڇا ٻوليون، جيڪي صدين کان انساني شعور ۽ ثقافت جي ذخيرن کي محفوظ رکيو آهي، هاڻي هن ڊجيٽل لهرن ۾ لهي وينديون؟ ڇا اهي ٻوليون، جيڪي هر نسل کي پنهنجي سوچ، پنهنجي احساس ۽ پنهنجي شناخت سان جوڙينديون رهيون، هاڻي صرف اکرن ۽ فائلن تائين محدود ٿي وينديون؟ هي سوال صرف لسانياتي نه، پر وجودي به آهي، ڇو ته ٻولي انسان جو پهريون اوزار آهي، ۽ انساني شعور جو سڀ کان گهرو ڍانچو به آهي. ٻولي کانسواءِ انسان رڳو جسماني وجود آهي، پر جيڪو پنهنجي ٻوليءَ کي وساري ٿو، اهو پنهنجو شعور، پنهنجو خيال، ۽ پنهنجيءَ وجود جي اوچائيءَ جو ڪجهه حصو به وساري ٿو.
ٻوليءَ جي موت جو تصور سادو ناهي! اهو رڳو لغت مان لفظن جي غائب ٿيڻ جو مسئلو ناهي؛ اهو هڪ دنيا جي غائب ٿيڻ جي خبر آهي، جتي انسان پنهنجي احساسن، تعلقن، ڏک، خوشي، ۽ روحانيت کي بيان ڪرڻ لاءِ مخصوص آواز استعمال ڪندو آهي. جڏهن ڪا ٻولي مري ٿي، ته ان سان گڏ هڪ مخصوص اندازِ فڪر، هڪ مخصوص جمالياتي حس، ۽ هڪ مخصوص اخلاقي ضمير به گم ٿي وڃي ٿو. اسان کي اهو سمجهڻ گهرجي ته دنيا ۾ جيڪي ٻوليون خطري ۾ آهن، انهن جو خطرو صرف انگن اکرن ۾ ناهي، پر ان خطري ۾ اهو راز پڻ آهي ته انسان پنهنجي ئي وجود کان آهستي آهستي پري ٿي رهيو آهي. جڏهن نئين نسل پنهنجي مادري ٻولي ۾ سوچڻ ڇڏي ڏئي ٿي، جڏهن سندن زبان جي اکرن ۾ جذباتي ۽ فڪري وابستگي ختم ٿي وڃي ٿي، تڏهن اهي ٻوليون موت جي ڪناري تي پهچي وڃن ٿيون.
ٽيڪنالاجيءَ جو دور انهن ٻولين تي گهڻو اثر انداز ٿي رهيو آهي. وڏي اسڪرين، وڏي انگ ۾ موجود عالمي ٻوليون، ۽ ڊجيٽل پليٽفارم تي جيڪي وسيلا دستياب آهن، اهي سڀ ڪنهن ننڍڙي ٻولي لاءِ چيلنج بڻجي رهيا آهن. سوشل ميڊيا تي وڌيڪ مواد انگريزي، اسپيني، چيني ۽ عربي ۾ موجود آهي، جڏهن ته ننڍين ٻولين جا وسيلا محدود ۽ غيرمعياري آهن. نوجوان نسل، جيڪو گهڻو وقت ڊجيٽل اوزارن سان گذاري ٿو، آهستي آهستي انهن ٻولين سان ڳنڍجي ٿو، جيڪي سندن فطري مادري ٻوليون نه آهن. اهي ٻار صرف لفظ ياد ڪن ٿا، پر انهن لفظن سان جذباتي وابستگي محسوس نٿا ڪن. اهڙيءَ ريت ٻوليءَ جو فطري ڍانچو تبديل ٿيڻ لڳي ٿو، ۽ انسان جي شعور ۾ هڪ خالي جڳهه پيدا ٿي وڃي ٿي.
پر ٽيڪنالاجي صرف خطرو ناهي؛ اها هڪ نئون موقعو پڻ آهي. جيڪڏهن اسان پنهنجين مادري ٻولين کي ڊجيٽل دنيا سان ڳنڍيون، ته اهي نئين قوت سان زنده ٿي سگهن ٿيون. آن لائن لغتون، ڊجيٽل لائبريريون، وڊيو ڪلاس، بلاگز، ۽ سوشل ميڊيا تي تخليقي مواد ٻوليءَ کي نئين زندگي ڏئي سگهي ٿو. ٽيڪنالاجي کي استعمال ڪرڻ جو طريقيڪار ئي ٻوليءَ جي بقا جو فيصلو ڪري ٿو. جيڪڏهن اسان صرف وڏين ٻولين کي اهميت ڏينداسين ۽ پنهنجين مادري ٻولين کي نظرانداز ڪنداسين، ته پوءِ اهي ٻوليون آهستي آهستي پس منظر ۾ وڃن ٿيون. پر جيڪڏهن اسان پنهنجي ٻوليءَ کي جديد علم، ڊجيٽل مواد، ۽ تخليقي اظهار سان ڳنڍيون، ته پوءِ اهو ئي دور انهن ٻولين کي اڳ کان وڌيڪ طاقتور بڻائي سگهي ٿو.
ٻوليءَ جي بقا لاءِ ابتدائي تعليم کي مادري ٻوليءَ ۾ قائم رکڻ نهايت ضروري آهي. ٻار جڏهن پنهنجي ٻوليءَ ۾ سکندو آهي، تڏهن هو مفهوم کي گهري انداز ۾ سمجهي ٿو، سوال ڪري ٿو، ۽ پنهنجا خيال پيدا ڪري ٿو. جيڪڏهن تعليم اهڙي ٻوليءَ ۾ هجي، جيڪا ٻار جي شعور سان نٿي ملي، ته سکيا صرف يادگيريءَ جو عمل بڻجي ويندي، علم دل ۾ نه لهندو، پر صرف دماغ ۾ محفوظ رهندو. ٽيڪنالاجيءَ جي دور ۾، جيڪڏهن مادري ٻوليءَ کي اسڪول ۽ تعليم جي نظام مان ڪڍيو ويو، ته پوءِ ٻوليءَ جو مستقبل ڏکيو ٿي وڃي ٿو.
ان کان علاوه، معاشي ۽ سماجي حقيقتون پڻ ٻولين تي اثر انداز ٿين ٿيون. گهڻا والدين عالمي ٻوليءَ کي معاشي ڪاميابيءَ سان ڳنڍيندا آهن، ۽ انهن کي خوف هوندو آهي ته جيڪڏهن سندن ٻار پنهنجي مادري ٻوليءَ تي زور ڏين، ته هو عالمي مقابلي ۾ پوئتي رهجي ويندا. پر اها سوچ جزوي طور تي صحيح آهي، مڪمل طور نه. انسان هڪ کان وڌيڪ ٻولين ۾ مهارت حاصل ڪري سگهي ٿو، پر بنيادي شرط اها آهي ته مادري ٻوليءَ ۾ سوچڻ جي صلاحيت مضبوط هجي. جڏهن بنياد مضبوط هجي، ته ٻيون ٻوليون سکڻ آسان ٿين ٿيون ۽ ذهن ۾ نئين خيالن جي جڙت وڌي ٿي.
ٻولي انسان جي نفسياتي سڃاڻپ سان ڳنڍيل آهي. جڏهن ڪو ماڻهو پنهنجي مادري ٻوليءَ کان شرم محسوس ڪري ٿو، ته سندس اندر هڪ خالي جڳهه پيدا ٿئي ٿي، جيڪو ڪڏهن ظاهر نه ٿئي، پر اندروني طور تي هڪ ٽٽڻ جو سبب بڻجي ٿو. اهو ٽٽڻ صرف لفظن جو ناهي؛ اهو ثقافت، احساس، ۽ اخلاقي ضمير جو ٽٽڻ آهي. ٻولي انسان جي سوچ، عمل، ۽ جذبات سان ايتري حد تائين ڳنڍيل آهي جو جڏهن اها ڪمزور ٿئي ٿي، ته ماڻهو پنهنجي تاريخ، پنهنجي روايت، ۽ پنهنجي سڃاڻپ کان به پري ٿيڻ لڳي ٿو.
ٻوليءَ جي بقا صرف حڪومت يا ادارن جي ذميواري ناهي؛ اهو هر فرد جي ذميواري آهي. جيڪڏهن اسين پنهنجي ٻارن سان پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ ڳالهائڻ ڇڏي ڏينداسين، جيڪڏهن اسين پنهنجي ادب، ڳائڻ، ۽ تخليقي اظهار کي پنهنجي ٻولي ۾ اڳتي نه وڌائينداسين، ته پوءِ ٻوليءَ جو ڪمزور ٿيڻ يقيني آهي. زبان کي زنده رکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها روزمره جي زندگيءَ ۾ استعمال ٿئي، جديد علم ۽ ڊجيٽل اوزارن سان ڳنڍيل هجي، ۽ تخليقي اظهار جو ذريعو بڻجي.
تاريخ ٻڌائي ٿي ته ٻوليون هميشه پيدا ٿينديون رهيون آهن، وڌنديون رهيون آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ختم ٿي وينديون آهن. پر اهي ٻوليون جيڪي پنهنجي ماڻهن سان ڳنڍيل هونديون آهن، جيڪي علم، ادب، ۽ تخليق سان مضبوط ڪيون ويون آهن، اهي ڪڏهن مڪمل طور تي ختم نه ٿينديون، بلڪه نئين روپ ۾ زنده رهنديون. ٽيڪنالاجي اوزار آهي، پر ٻوليءَ جو مستقبل انسان جي شعور، فيصلن، ۽ عزم تي دارومدار رکي ٿو. جيڪڏهن انسان پنهنجي ٻوليءَ کي محفوظ رکڻ ۽ وڌائڻ جو سنجيده عزم ڪري، ته ٻولي نه رڳو زنده رهندي، بلڪه نئين طاقت سان اڳتي وڌندي.
مادري ٻولي انسان جو سڀ کان گهرو تعلق آهي. اهو تعلق صرف لفظن جو ناهي، پر اهو تعلق جذبات، خيالن، ۽ وجود جي بنياد سان آهي. جيڪو ماڻهو پنهنجي مادري ٻولي کان پري ٿئي ٿو، اهو پنهنجي شعور ۽ پنهنجي اندروني وجود کان به پري ٿي وڃي ٿو. ٻولي هڪ وڻ جيان آهي، جنهن جون پاڙون ماضي ۾ آهن، ٽاريون حال ۾، ۽ گل مستقبل ۾. جيڪڏهن اسين ان کي پنهنجن لفظن، خيالن، ۽ خوابن سان سُراب ڪنداسين، ته اهو وڻ سرسبز رهندو، پر جيڪڏهن ان کي وساري ڇڏيو، ته اهو آهستي آهستي سڪي ويندو.
ٽيڪنالاجيءَ جو دور امتحان جو دور آهي. هي دور ٻولين کي ختم به ڪري سگهي ٿو، ۽ انهن کي نئين زندگي به ڏئي سگهي ٿو. جيڪڏهن اسين بيپرواهه رهياسين، ته ڪجهه ٻوليون ضرور ڪمزور ٿينديون. پر جيڪڏهن اسين سنجيده رويي سان پنهنجي مادري ٻولين کي علم، تحقيق، ڊجيٽل دنيا، ۽ تخليقي اظهار سان ڳنڍيون، ته اهي نه رڳو زنده رهنديون، بلڪه اڳ کان وڌيڪ طاقتور ٿينديون.
آخرڪار، سوال ٽيڪنالاجيءَ جو نه، انسان جي شعور جو آهي. ٻوليءَ جو مستقبل ڪنهن مشين يا اوزار جي هٿ ۾ ناهي؛ اهو اسان جي دل، ذهن، ۽ عمل ۾ آهي. جيستائين انسان پنهنجو وجود لفظن سان بيان ڪرڻ چاهيندو، تيستائين ٻوليون مڪمل طور مري نه سگهنديون، پر نئين روپ ۾ جنم وٺنديون رهنديون. ٽيڪنالاجيءَ جي دور ۾ ٻولين جو وجود اسان جي شعور، عزم، ۽ ثقافتي وابستگيءَ تي دارومدار رکي ٿو.
جيڪڏهن اسين پنهنجين مادري ٻولين کي صرف يادگار يا تاريخ جي حصي طور ڏسندا رهنداسين، ته پوءِ اهي ٻوليون آهستي آهستي ڪمزور ٿي وينديون. پر جيڪڏهن اسين انهن کي روزمره جي زندگيءَ ۾ ڳالهائڻ، پڙهڻ، ۽ لکڻ سان گڏ، جديد اوزارن ۾ زندہ رکون، ته پوءِ اهي ٻوليون نئين نسلن لاءِ نه صرف وسيلا، پر طاقت ۽ شناخت بڻجي وينديون. ٻوليءَ جو مستقبل انسان جي شعوري وابستگي ۽ تخليقي ڪوشش سان جڙيل آهي.
انسان ۽ ٻوليءَ جو رشتو ايترو گهرو آهي جو ٻولي مري نه سگهي، جيستائين انسان جي شعور ۾ ٻوليءَ جي محبت، سڃاڻپ ۽ تحفظ جي جهلڪ موجود آهي. ٽيڪنالاجي صرف وسيلا مهيا ڪري سگهي ٿي، پر زبان کي زنده رکڻ ۽ نئين نسل تائين پهچائڻ جو ڪم انسان جو آهي. هي ئي دور جو امتحان آهي، ۽ هي ئي وقت آهي ته اسين پنهنجي ٻولين کي محض يادگار نه، پر موجوده زماني جي زندگيءَ سان ڳنڍيل هڪ زنده اثاثو بڻايون.
ٻوليءَ جي بقا اسان جي سماجي، تعليمي، ۽ فڪري وابستگي سان ڳنڍيل آهي. جيڪڏهن اسين پنهنجن ٻارن، شاگردن، ۽ سماج جي هر فرد کي مادري ٻوليءَ ۾ سوچڻ، پڙهڻ، لکڻ ۽ ڳالهائڻ جي ترغيب ڏينداسين، ته پوءِ ٻوليون نه رڳو زنده رهنديون، پر انهن ۾ نئين توانائي ۽ طاقت پڻ پيدا ٿيندي. ٽيڪنالاجيءَ جي دور ۾ ٻوليءَ جي موت جو تصور اسان جي عمل تي دارومدار رکي ٿو، ۽ اسان جو شعور ۽ عزم ئي اهو طئي ڪري ٿو ته ٻوليءَ جو مستقبل ڇا هوندو.
ٻولي هڪ وڻ آهي، جيڪو تاريخ، ثقافت، احساس، ۽ وجود جي پاڙن سان ڳنڍيل آهي. جيڪڏهن اسان ان وڻ کي پاڻي، سُراب، ۽ علم فراهم ڪنداسين، ته اهو وڻ نئين دور ۾ سرسبز ۽ طاقتور رهندو. جيڪڏهن اسين ان کي وساري ڇڏينداسين، ته اهو آهستي آهستي سڪي ويندو. ٽيڪنالاجيءَ جو دور اسان لاءِ هڪ امتحان آهي اهو امتحان نه رڳو ٻولين جو، پر انسان جي شعور، وجود، ۽ سڃاڻپ جو پڻ آهي.
سڄي دنيا هڪ اهڙي وقت ۾ داخل ٿي رهي آهي، جتي هر لمحو ھڪ رفتار سان گذرندو آهي، جتي علم جا خزانا هٿ جي هڪ ڪلڪ تي موجود آهن، ۽ جتي رابطن جي وسيلن جا فاصلا هڪ اسڪرين جي روشنيءَ ۾ گھٽجي ويا آهن. اهڙي دور ۾ هڪ سوال ذهن کي ڇڏي نٿو ڇا ٻوليون، جيڪي صدين کان انساني شعور ۽ ثقافت جي ذخيرن کي محفوظ رکيو آهي، هاڻي هن ڊجيٽل لهرن ۾ لهي وينديون؟ ڇا اهي ٻوليون، جيڪي هر نسل کي پنهنجي سوچ، پنهنجي احساس ۽ پنهنجي شناخت سان جوڙينديون رهيون، هاڻي صرف اکرن ۽ فائلن تائين محدود ٿي وينديون؟ هي سوال صرف لسانياتي نه، پر وجودي به آهي، ڇو ته ٻولي انسان جو پهريون اوزار آهي، ۽ انساني شعور جو سڀ کان گهرو ڍانچو به آهي. ٻولي کانسواءِ انسان رڳو جسماني وجود آهي، پر جيڪو پنهنجي ٻوليءَ کي وساري ٿو، اهو پنهنجو شعور، پنهنجو خيال، ۽ پنهنجيءَ وجود جي اوچائيءَ جو ڪجهه حصو به وساري ٿو.
