سي پيڪ ۽ چين جون مشڪلاتون

چين کي اها اميد آهي ته هو پاڪستان اندر هڪ خاص سطح تي معاشي استحڪام پيدا ڪندو ۽ ان جي نتيجي ۾ چين جي اولھه واري علائقي خاص طور تي سنڪيانگ صوبي کي مستحڪم ڪندو. ان ڪري وسيع طور تي سي پيڪ کي اوڀر ايشيا ۾ چين جي اسٽريٽجڪ مفادن ۽ آمريڪا جي چئلينج ڪرڻ واري طريقي جي تناظر ۾ سمجهڻ گهرجي. اهڙين مشڪلاتن کي منهن ڏيڻ سان چين کي اميد آهي ته هو اولھه طرف وڃي پنهنجي اسٽريٽجڪ جاءِ ٺاهي سگهي ٿو ۽ خطي کي معاشي ترقي ڏياري سگهي ٿو. پاڪستان، چين ۽ وچ ايشيا، ڏکڻ ايشيا ۽ وچ اوڀر جي وچ وارن ملڪن ۾ هڪ اهم پل جو ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ۾ سيڪيورٽي ۽ سياسي استحڪام چين لاءِ انهن علائقن ۾ وڌيڪ اثر ۽ رسوخ استعمال ڪرڻ ۽ گهرو سيڪيورٽي کي يقيني بڻائڻ کي ممڪن بڻائيندو. اهوئي سبب آهي ته چين اقتصادي راهداري ۾ وڏي مقدار ۾ وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ اقتصادي ترقي ذريعي سيڪيورٽي کي بهتر بڻائڻ جي منطق جي بنياد تي تيار آهي. ساڳئي طرح پاڪستان اهو محسوس ڪيو آهي ته ڪوبه ٻيو ملڪ پاڪستان سان پنهنجي اقتصادي لاڳاپن ۾ چين وانگر اعليٰ اسٽريٽجڪ اهميت نٿو رکي.

پاڪستان اقتصادي راهداري کي تمام گهڻو اهميت ڏئي ٿو ۽ ان کي سياست جي لاءِ ۽ اقتصادي ترقي جي لحاظ کان باهمي طور تي فائديمند سمجهي ٿو. پاڪستان جي منصوبابندي، ترقي ۽ سڌارن واري وزارت پاران 2014 ۾ شايع ٿيل اقتصادي ترقي جي هڪ رپوٽ جنهن ۾ پاڪستان جو مقصد 2025 تائين گهٽ ۽ وچولي آمدني واري هڪ اعليٰ آمدني واري رجحان ڏانهن وڌڻ آهي. هن مقصد کي حاصل ڪرڻ جي لاءِ پاڪستان کي اميد آهي ته پرڏيهي سيڙپڪاري جي وڌندڙ مقدار کي راغب ڪيو ويندو. ملڪي توانائيءَ جي منصوبن ۽ ٻين قسمن جي انفرااسٽرڪچر جي تعمير ذريعي پنهنجي مجموعي معيشت کي بهتر بڻائڻ، پنهنجي آباديءَ لاءِ روزگار جا موقعا پيدا ڪرڻ ۽ پنهنجي حڪمراني کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڪم ڪري رهيو آهي. هن حڪمت عملي جي پويان منطق اهو آهي ته بنيادي طور تي پاڪستان جي معيشت کي بهتر بڻائڻ سياسي انتهاپسندن، بنياد پرستن ۽ جهادين پاران پيش ڪيل چئلينجن کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪرڻ آهي. چين ۽ پاڪستان اهو يقين رکن ٿا ته اقتصادي ترقي پاڪستان کي مستحڪم ڪرڻ ۽ ان جي گهريلو سيڪيورٽي صورتحال کي بهتر بڻائڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي.

چين اهو پڻ تسليم ڪري ٿو ته اقتصادي راهداري کي منهن ڏيڻ وارا سيڪيورٽي، سياسي ۽ ثقافتي خطرا ۽ غير يقيني صورتحال کي نظرانداز نه ٿا ڪري سگهن. انهن خطرن مان پهريون دهشتگردي آهي، جنهن ڊگهي عرصي کان پاڪستان جي اندروني سيڪيورٽي ۽ سياسي استحڪام کي متاثر ڪيو آهي. جيتوڻيڪ پاڪستان مذهبي انتهاپسندي ۽ دهشتگرد سرگرمين کي منهن ڏيڻ لاءِ سخت محنت ڪئي آهي، پر دهشتگردي سان ان جا مسئلا تازن سالن ۾ خاص طور تي بهتر نه ٿيا آهن. ڇاڪاڻ ته سي پيڪ پاڪستاني حڪومت لاءِ تمام اهم آهي، انهن منصوبن جي تعميراتي جڳهين تي انجنيئر ۽ اهلڪار مذهبي ۽ قومپرست انتهاپسندن جو نشانو بڻجي سگهن ٿا. اڳ ۾ ئي ڪيترائي موقعا آيا آهن، جڏهن پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ چيني انجنيئرن تي حملو ڪيو ويو آهي ۽ انهن جون جانيون به ضايع ٿيون آهن. مثال طور: مئي 2016 ۾ ڪراچي ۾ انجنيئرن تي حملو ڪيو ويو. خوشقسمتيءَ سان ڪوبه چيني اهلڪار زخمي يا مارجي نه ويو. پوءِ سيپٽمبر ۾ بلوچ باغين ٻه چيني انجنيئر ماريا ۽ ڪيترائي زخمي ڪيا. ان کان علاوه بلوچستان ۾ ڪيترن ئي وڏي پيماني تي ڪيل دهشتگرد حملن ۾ درجنين ماڻهو مارجي ويا آهن، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته هن صوبي ۾ سيڪيورٽي صورتحال جتي چين جا اهم منصوبا آهن، اتي خطرو بهرحال پوءِ به آهي. سي پيڪ جي معاشي فائدن جي باوجود دهشتگردي جي ڪري پيدا ٿيندڙ سيڪيورٽي خطرو ٽريو ناهي. ڪوريڊور جو مقصد سڄي ملڪ ۾ ماڻهن جي معاشي ڀلائي کي وڌائڻ ۽ ڊگهي مدت جي خوشحالي ۽ استحڪام آڻڻ آهي. ساڳئي وقت پاڪستاني اختيارين چين سان واعدو ڪيو آهي ته اهي چيني مزدورن جي حفاظت کي يقيني بڻائڻ لاءِ هر ممڪن ڪوشش ڪندا. هي مختصر مدت ۾ هڪ قابل عمل عزم آهي. بهرحال، وقت سان گڏ پاڪستان لاءِ سي پيڪ جي وڌندڙ ٽرانسپورٽ نيٽ ورڪن جي سيڪيورٽي جي ضمانت ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويندو، جنهن لاءِ سيڪيورٽي اهلڪارن جي فول پروف سيڪيورٽي جي ضرورت پوندي. اهو ممڪن طور تي مستقبل ۾ غير يقيني ٿي ويندو ته ڇا پاڪستان انهن سڀني ٽرانسپورٽ رستن جي سيڪيورٽي کي يقيني بڻائڻ لاءِ ڪافي مضبوط فوجي موجودگي برقرار رکي سگهي ٿو يا  نه.

ٻيو، پاڪستان جي گهريلو سياست پڻ سي پيڪ جي ڪاميابي لاءِ اهم آهي. ملڪ جو سياسي نظام ڪڏهن به مستحڪم ناهي رهيو. سياسي طاقت فوجي ۽ سول اڳواڻن جي وچ ۾ ڦرندي رهي ٿي. 2008 ۾ صدر جي حيثيت سان جنرل پرويز مشرف جي استعيفيٰ فوجي حڪمراني جي هڪ دور کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ ان کانپوءِ، فوج کي مرڪزي اسٽيج کان ڌڪي ڌار ڪيو ويو. 2013 جي چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي اقتدار وڃائي ڇڏيو، جڏهن پاڪستان مسلم ليگ نواز ان کي شڪست ڏني. هن اليڪشن جي ڪامياب مڪمل ٿيڻ ۽ ان سان گڏ اقتدار جي هموار منتقلي پاڪستان جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو هيو جو هڪ سول حڪومت پنهنجو پورو مدو پورو ڪرڻ جي قابل ٿي هئي. هي پاڪستان جي جمهوريت لاءِ هڪ بهترين عمل هيو. ٻئي طرف پاڪستان جو روايتي سياسي ڪلچر، جيڪو تقريبن جاگيردارانه نوعيت جو آهي، سو پڻ هڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهيو آهي. مختلف صوبن ۾ رهندڙ طاقتور خاندان عام طور تي سياسي طاقت تي قابض رهندا آيا آهن. پارٽي سياست جي پويان انهن خاندانن سان لاڳاپيل مقامي مفادي گروھ پڻ آهن. پاڪستان اندر مختلف سياسي پارٽين اندر گهڻو اختلاف رهندو آيو آهي ته سي پيڪ جي ٽرانسپورٽ جي رستن کي ڪيئن بهتر ڪيو وڃي. سياسي پارٽيون بنيادي طور تي ان ۾ دلچسپي رکن ٿيون ته ڪيڪ کي ڪيئن ورهايو وڃي، ووٽرن ۾ پنهنجي لاڳاپيل حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پاڪستان جي هر سياسي پارٽي اميد رکي ٿي ته سي پيڪ ان علائقي مان گذري ويندو، جنهن جي اهي نمائندگي ڪن ٿا، جنهن سان ان جي مقامي برادري کي ڪوريڊور جي فائدن مان لطف اندوز ٿيڻ جي اجازت ملندي. حقيقت ۾ اهو سي پيڪ جو منصوبو پهريون ڀيرو 2013 ۾ پيش ڪيو ويو هو ۽ اهو طئي هو ته سي پيڪ ڪهڙي رستي تي هلندو، جنهن تي بحث ڪرڻ ۾ ڪافي دير ٿي چڪي آهي. ڪوريڊور جي تعمير پوءِ به شروع ٿي وئي آهي. اها اميد آهي ته پاڪستان جي گهريلو سياسي گروپن ۾ مقابلو ان جي مستقبل جي عمل درآمد تي اثر انداز ٿيندو رهندو. تڏهن به سي پيڪ صرف هڪ روڊ وي جي طور تي ڪم نه ڪندو رهندو، جيڪو صرف پوائنٽ الف کان پوائنٽ ب کي ڳنڍيندو. شروعاتي پروجيڪٽ ۾ وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي گنجائش ڏيکاريل آهي. هن راهداري جو مقصد ماليات، واپار، توانائي ۽ صنعت ۾ گھڻ شعباتي معاشي تعاون کي آسان بڻائڻ آهي. مارڪيٽ جي سست رفتاري ۽ بيروزگاري جي بلند شرحن جي وچ ۾ پاڪستاني وزيراعظم نواز شريف 2013 ۾ معيشت کي ٻيهر متحرڪ ڪرڻ جي ارادي سان اقتدار ۾ واپس آيو هو ۽ هن پاڪستان جي معاشي ترقيءَ جي امڪانن کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا، جيڪي هڪ پرڏيهي سيڙپڪاري لاءِ رڪاوٽون گهٽائڻ هو.

توانائي جي کوٽ کي حل ڪرڻ جي حوالي سان پاڪستان پنهنجي توانائي جي صنعت کي ٻيهر تعمير ڪرڻ ۽ بجلي جي پيداوار وڌائڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيو آهي. ساڳئي وقت حڪومتي انفرااسٽرڪچر سيڙپڪاري کي مضبوط ڪرڻ لاءِ سخت محنت ڪري ٿو، ٽيڪس سڌارن کي اڳتي وڌايو ويو آهي ۽ آمدني وڌائڻ ۽ خرچ گهٽائڻ تي ڌيان ڏنو ويو آهي. ان کان علاوه حڪومت پنهنجي مارڪيٽ معيشت کي ترقي ڏيڻ لاءِ ٻيا قدم کنيا آهن. ان رياستي ادارن لاءِ سڌارن جي نگراني ڪئي آهي ۽ مارڪيٽ جي نجڪاري کي هٿي ڏني آهي. اهي قدم اڳ ۾ ئي اثر انداز ٿيڻ شروع ٿي ويا آهن. ملڪ جي جي ڊي پي هڪ مضبوط شرح سان وڌي رهي آهي ۽ معيشت بهتر ٿي رهي آهي. في الحال، اهو اڃان تائين واضح نه رهندو ته ڇا اها معاشي ترقي اصل ۾ پاڪستان جي سنگين سيڪيورٽي ۽ استحڪام جي مسئلن کي گهٽائي سگهي ٿي. سي پيڪ جي اقتصادي ڪاميابي جي امڪانن جو جائزو وٺڻ وقت ثقافتي قدر ۽ عوامي رابطن کي به نظر ۾ رکڻ گهرجي. چين ۽ پاڪستان ۾ عام شهري هڪٻئي کان گهڻو واقف نه آهن. ملڪن جي اڳواڻن سالن کان هڪ سدا بهار دوستي ۽ ويجها سياسي لاڳاپا قائم ڪيا آهن، پر اهو اڃان تائين ٻنهي سماجن لاءِ وڏي پيماني تي سچ ناهي. جيئن چين ۽ پاڪستان بتدريج تعاون کي وڌائي رهيا آهن، تيئن پاڪستان ۾ سيڙپڪاري ڪندڙ چيني ڪارپوريشنن جو تعداد وڌندو، پر مختلف ثقافتي طريقا ۽ سوچ جا طريقا غلط فهمي پيدا ڪري سگهن ٿا، جيڪي سي پيڪ منصوبن تي منفي اثر وجهي سگهن ٿا. انهن ڪارپوريشنن جي ڪامياب ٿيڻ لاءِ انهن کي مقامي ثقافتن، اصولن ۽ ضابطن کي سمجهڻ جي ضرورت پوندي. پاڪستان ۾ ڪاروبار ڪرڻ لاءِ معلومات ۽ خدمتن جو هجڻ چيني ڪارپوريشنن لاءِ پڻ اهم آهي. چين کي صرف پاڪستاني حڪومت سان ڊيل ڪرڻ جي پنهنجي روايتي طريقي کي ڇڏي ڏيڻ گهرجي ۽ ان جي بدران مقامي برادرين سان رابطو ڪرڻ گهرجي ته جيئن مقامي مفادن کي بهتر طور تي ترتيب ڏئي سگهجي ته جيئن وڌيڪ پاڪستاني مقامي ماڻهو سي پيڪ مان فائدو حاصل ڪري سگهن.