ڪڙو سچ اهو هو ته دنيا جو سڀ کان طاقتور ملڪ اسرائيل هو. آمريڪا ان جو مڪمل طور تي پرجيسي ساٿي آهي. اهو سچ ڳالهائڻ يا ڪوڙ لڪائڻ جو معاملو ناهي. حب الوطني لاءِ عقلمند طبقي پاران حقيقتن تي گهري نظر رکڻ جي ضرورت آهي. منهنجي چوڻ جو مقصد اسان جي ٽئين نسل کي حب الوطنيءَ جي جذبي سان سرشار ڪرڻ آهي. ڇاڪاڻ ته مسئلن کي سنجيدگي سان جاچڻ اسان جو نقطهءِ نظر هجڻ گهرجي. اڪثر چيو ويندو آهي ته ملڪ سخت سياسي عدم استحڪام جو شڪار آهي. خير، ان کي گهٽائڻ بدران، ڪجهه سياسي پارٽيون زلزلي کي وڌيڪ وڌائي رهيون آهن. شايد انهن کي اهو احساس ناهي ته جڏهن زمين گردش ڪندي آهي ته وڏا ۽ مضبوط قلعا به ٽٽي پوندا آهن. سياسي عدم استحڪام شروع کان ئي اسان جي ملڪ جي قسمت ۾ لکيل آهي، پر هاڻي ان سان لاڳاپيل نقصان کي تمام گهٽ معيار ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪئي پئي وڃي. حقيقت ۾، ملڪ مڪمل طور تي معاشي زوال جو شڪار ٿي چڪو آهي. هن وقت صنعت ۽ واپار جو ڦيٿو بيهي رهيو آهي. معيشت جي واڌ جي شرح صرف 2.7 سيڪڙو ٻڌائي وڃي ٿي. جيڪڏهن آبادي جي واڌ جي شرح، جيڪا لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو آهي، کي ان مان خارج ڪيو وڃي ته پوءِ اها واڌ جي شرح هڪ سيڪڙو کان به گهٽ رهي ٿي. سچائي اها آهي ته جيڪڏهن اسان جي معيشت صرف هڪ سيڪڙو جي شرح سان وڌڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي ته پوءِ ڄاڻو ته اسان معاشي طور تي ڏيوالپڻي جو شڪار ٿي چڪا آهيون. سنجيده نقطو اهو آهي ته بين الاقوامي مالي ادارا 2.7 سيڪڙو جي واڌ جي شرح کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه آهن. اهو بلڪل ممڪن آهي ته واڌ جي شرح منفي هوندي، جيڪا ملڪ جي حالتن کي ڏسندي مناسب لڳي ٿي. مان مختلف صنعتي ۽ تجارتي شعبن جي ڳالهه نٿو ڪريان، پر هن وقت معاشي صورتحال اسان کي هر طرف کان گهيرو ڪري ڇڏيو آهي. سوين ٽيڪسٽائل ملون ۽ ڪارخانا بند ٿي رهيا آهن. مختصر ڪهاڻي اها آهي ته مئل معيشت کي بهتر بڻائڻ بدران، اسان جي حڪومت هڪ اهڙو داستان ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي جيڪا پروپيگنڊا جي مٽيءَ ۾ سڄي تباهي کي لڪائي ڇڏيندي، پر ميڊيا جي منڍيءَ تي لت هجڻ سبب ڪوبه ٻڙڪ ٻاهر ڪڍڻ لاءِ تيار ناهي. جيڪڏهن ماضيءَ تي نظر وجهون ٿا ته 1970-71 ۽ موجوده صورتحال ۾ هڪ حيرت انگيز تبديلي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ملڪ کي سڀ کان وڌيڪ ناڪام معاشي پاليسين نقصان پهچايو هو. پراڻي زماني ۾، يحيٰ خان ۽ سندس ٽيم وٽ ملڪ کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڪوبه ٺوس منصوبو نه هو. چونڊن جو نتيجو ڇا نڪتو، ڪهڙي اداري اقتدار منتقل ڪرڻ کان انڪار ڪيو، سياستدان اهو سڀ ڄاڻن ٿا، پر يحيٰ خان ۽ سندس ٽيم هن ناڪاميءَ کي لڪائڻ لاءِ هڪ حڪمت عملي استعمال ڪئي، جنهن جا نتيجا انهن کي مڪمل طور تي سمجهه ۾ نه آيا. اهو هو ته هندستان اسان جو دشمن آهي جنهن جو اسان جي تباهي ۾ هٿ آهي. تنهن ڪري، هندستان کي تباهه ڪرڻ ضروري آهي. ان لاءِ مذهبي ۽ سياسي پارٽين طرفان ڪرش انڊيا جا پوسٽر ۽ اسٽيڪر ٺاهي هر هنڌ لڳايا ويا. وقت گذرندي ملڪ جو هڪ حصو ڌار ٿي ويو ۽ بنگال جو ورهاڱو ٿيو ۽ اسان کي سڄي دنيا ۾ بدنام ڪيو ويو. اسان جي پيدا ڪيل جنگي جنون هندستان پاڪستان کي گوڏن ڀر ڪرڻ جو موقعو ڏنو. سچ اهو به آهي ته ملڪ ڪنهن به طرح ايوب خان جي معاشي پاليسين جي ڪري ترقي ڪري رهيو هو، پر ان ترقي اوڀر پاڪستان کي ڪنهن به طرح سان فائدو نه ڏنو. اهو چوڻ غلط نٿو لڳي ته هندستان اسان جو دشمن ضرور آهي ۽ اسان کي ڪنهن به طرح سان نقصان پهچائڻ جو ڪوبه موقعو هٿان نٿو وڃائي، پر 2025 ۾ 1970 جي بي عقلي کي اپنائڻ پهرين کان به وڌيڪ خطرناڪ ثابت ٿي سگهي ٿو. خالي نعرن سان جنگيون نه کٽيون وينديون آهن ۽ نه ئي قومون ترقي ڪري سگهن ٿيون. سوال اهو آهي ته اسان جي معيشت کي بهتر بڻائڻ بدران، اسان ماڻهن کي جنگ جي جنون ۾ ڀڙڪائڻ چاهيون ٿا جيڪو مجموعي طور تي ڪو به فائدو نٿو لڳي. هن دنيا ۾، جيڪو به امن جي ڳالهه ڪري ٿو ان کي آساني سان ملڪ جو دشمن ۽ غدار چئي سگهجي ٿو، پر صرف امن ئي اهو رستو آهي جنهن تي ملڪ ترقي ڪري سگهن ٿا. چين هڪ بين الاقوامي معاشي طاقت آهي. 2025 تائين ان جو جنگي انڊيڪس دنيا ۾ ٽئين نمبر تي آهي. ڇا توهان ڪڏهن ٻڌو آهي ته چين پنهنجي ڪنهن به مسئلي يا دنيا کي طاقت سان حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. سوال ئي پيدا نٿو ٿئي. چين جو هندستان سان سرحدي تڪرار آهي، پر ان ڪڏهن به جنگي جنون نه ڏيکاريو آهي. ان وٽ رياستي طاقت به آهي، پر ٻئي ملڪ پنهنجن تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ اها حڪمت عملي آهي، پر ان جي بلڪل ابتڙ، اسان هر مسئلي کي جنگ ڏانهن وٺي وڃي رهيا آهيون. پاڪستان انڊيڪس ۾ ٻارهين نمبر تي آهي. ڪوبه جذباتي طور تي ڳالهائي نه رهيو آهي. مضبوط حقيقتن جي مطابق، اسان جي قومي مفاد ۾ اپيل ڪرڻ صحيح آهي. بس اسان جي گهٽ مالي ذخيرن کي ڏسو. اسان جا ذخيرا شرمناڪ حد تائين گهٽ آهن. اوڻيهه ارب ڊالر اها رقم آهي جيڪا اسٽيٽ بينڪ ۽ نجي بينڪن ۾ موجود آهي. پاڙيسري ملڪ جا مالي ذخيرا 692 ارب ڊالر آهن. 19 ۽ 692 ارب ڊالرن جي وچ ۾ زمين آسمان جو فرق آهي، هاڻي جذبات کانسواءِ توهان پاڻ فيصلو ڪيو ته اسان تباهيءَ طرف پيا وڃون يا ترقي پيا ڪيون، ڇا اسان اهڙي ڪمزور معيشت سان جنگ بابت ڳالهائي سگهون ٿا؟ ڇا اسان کي امن جو رستو اختيار نه ڪرڻ گهرجي ۽ پنهنجي معيشت کي مضبوط نه ڪرڻ گهرجي؟ ڇا جنگ واقعي اسان جي مرندڙ معيشت لاءِ زهر نه هوندي؟ مان ڪنهن به سياسي پارٽي مان خوش نه آهيان. معاشي بحران جي عروج تي هوندي، اسان جي موجوده وزيراعظم گذريل ٽن سالن ۾ 57 پرڏيهي دورا ڪيا آهن. ميڊيا کي خوبصورت تصويرن سان سينگاريو ويو آهي. پرڏيهي دورن جو مقصد ڇا هو ۽ انهن مان ڇا حاصل ٿيو؟ ان بابت عوام کي ڪابه مثبت خبر ناهي، هيءَ هڪ ڳڻتي جوڳي ڳالهه آهي. وزيراعظم ۽ سندس معاشي ٽيم ملڪ ۾ ڪنهن به قسم جي پرڏيهي سيڙپڪاري نه آڻي سگهيا آهن. اسان کي ريڪوڊڪ ڪوئلي کي وڪرو ڪندي پنجويهه سال ٿي ويا آهن. قومي ترقي کي ته ڇڏيو، ڇا ان سان بلوچستان ۾ خوشحالي آئي آهي؟ بلڪل نه. بلوچستان گندگي جو ڍير آهي. ڪي پي ڪي ۾ دهشتگردي عروج تي آهي ۽ رياست اندر رياست بڻيل آهي، پر اسان پرسڪون ننڊ ۾ آهيون. اسان جي معدني ذخيرن مان حاصل ٿيندڙ پئسا ملڪ جي ڀلائي تي خرچ نه ٿي رهيا آهن. اهو چوڻ ۾ ڪو شرم ناهي ته پاڪستان جي معاشي ٽيم صرف آمريڪا جي آشيرواد سان بين الاقوامي ادارن کان قرض وٺڻ ۾ ڪامياب ٿي آهي يا ان کي رول اوور ڪيو پيو وڃي. اسان جي مسئلن کي ڏسي، ڪجهه ملڪ همدرديءَ ۾ پنهنجا ڊالر ڊگهي عرصي تائين اسان وٽ رکي ڇڏين ٿا. اسان لاءِ هر شيءِ هڪ افسانو آهي، هڪ ڪهاڻي جنهن ۾ ڪابه سچائي ناهي. هن وقت ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته اسان کي جنگي جنون ڇڏي سنجيدگيءَ سان هندستان ۽ افغانستان سان واپار کولڻ گهرجي. ڇو ته واپار لاءِ پنهنجون سرحدون کولڻ ۾ ڪوبه نقصان نه آهي اهو فيصلو سياسي ۽ فوجي سطح تي ٿيڻ گهرجي. اسان جي قومي مفادن بابت بحث ٿيڻ گهرجي ته اسان ملڪ کي ڪيئن تحفظ ۽ مضبوط ڪري سگهون ٿا. پاڙيسري ملڪن سان واپار ڪري دهشتگردي جي راند کي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو. ياد رکو موجوده صورتحال ملڪ لاءِ بلڪل سازگار ناهي. هاڻي اسان وٽ غلطي جي ڪا گنجائش ناهي. ڇو ته ماڻهو ملڪ ڇڏي ڀڄي رهيا آهن. ملٽي نيشنل ڪمپنيون پاڪستان کان موڪلائي رهيون آهن، پر اهي ئي تجارتي ادارا هندستان ۾ تمام آرام سان ڪم ڪري رهيا آهن. جيڪڏهن ملڪ ۽ قوم سان سچا آهيو ته ملڪ جي معاشي حالت تي ڌيان ڏيو ته ملڪ ڏيوالي مان نڪري سگهي ٿو.
