سنڌي ادب ۽ فڪر جي تاريخ ۾ جن شخصيتن پنهنجي فڪري ۽ تحقيقي ڪم وسيلي سنڌ جي قومي سڃاڻپ، ثقافتي ورثي ۽ تاريخي شعور کي هڪ نئين سمت ڏني، تن ۾ سائين جي ايم سيد جو نالو انتھائي اهم حيثيت رکي ٿو. سندس فڪري مقالا، تاريخي تجزيا ۽ قومي شعور بابت جديد نظرين نه رڳو سياسي تحريڪ کي فڪري بنيادن سان مالا مال ڪيو، پر سنڌي قوم کي پنهنجي اندر جھاتي پائڻ ۽ پنهنجي وجود جي فلسفي کي سمجهڻ ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڪتاب ۾ سائين جي ايم سيد سنڌ جي ڪلچر کي رڳو رنگن، لباس، گيتن يا رسمن جو مجموعو نٿو سمجهي، بلڪه هڪ تحرڪ رکندڙ قومي شعور جي صورت ۾ پيش ڪري ٿو. سندس نظر ۾ سنڌي ثقافت ڪو تبديلي ۽ فريز ٿيل تصور نه، پر اڳتي وڌندڙ، بدلجندڙ ۽ ترقي پذير ڪلچر آهي، جيڪو هزارين سالن کان مختلف سياسي دٻائن، سماجي رڪاوٽن ۽ اجنبي حڪمرانن جي مداخلت باوجود زنده ۽ موثر رهيو. سائين جي ايم سيد سنڌي ڪلچر کي موهن جو دڙو ۽ ان جي قديم تهذيب سان ڳنڍي هڪ مسلسل تهذيبي سفر طور پيش ڪري ٿو. سندس مطابق سنڌي قوم وٽ قديم تمدن کان وٺي اڄ تائين اهڙا قدر موجود آهن، جيڪي عالمي ڪلچر لاءِ هڪ تحفي جهڙي حيثيت رکن ٿا.
مثال طور: انسان دوستي رواداري صلح پسندي گڏيل سماجي جڳھ تي يقين عورت جي عزت ۽ سماجي حيثيت علم ۽ روحانيت جو ميلاپ آهي. اھي سڀ خوبيون سنڌي ڪلچر کي دنيا جي ڪيترن ئي قديم تمدنن کان ممتاز ڪن ٿيون. سنڌي ڪلچر جا اهم عنصر عالمي سطح تي انهن جي اهميت رواداري ۽ گڏيل بقاءُ، جديد انساني حقن ۽ امن جو بنياد آھن. قرباني ۽ ايثار سماج جي گڏيل ترقي ۽ فلاح لاءِ ضروري قومي غيرت ۽ حب الوطني قومي سڃاڻپ ۽ تحريڪن جو مرڪزي قدر، مزاحمت ۽ دٻاءُ جو مقابلو، سياسي ۽ سماجي خود مختياري جي علامت آهن. سائين ايم. سيد چوي ٿو ته سنڌي ڪلچر صرف هڪ خطي جي ثقافتي خصوصيت نه، بلڪه انسانيت جي وسيع دائري ۾ هڪ فڪري تحفو آهي، جنهن مان دنيا گهڻو ڪجهه سکي سگهي ٿي. صنف جي لحاظ کان هي ڪتاب رڳو تاريخي بيان نه، پر هڪ اخلاقي ۽ قومي فڪري دستاويز به آهي، جنهن ۾ سائين جي ايم سيد سنڌي قوم ۾ موجود انهن وصفن جو ذڪر ڪري ٿو، جن تي فخر ڪري سگهجي ٿو.
حب الوطني، قوم پرستي، علم ۽ شعور سان گڏ ظلم ۽ ڏاڍ جي مخالفت، مذهبي ۽ لساني رواداري مهمان نوازي سنڌ ڌرتي سان جذباتي ۽ روحاني وابستگي هن ڪتاب جو هڪ اهم فڪري نقطو آهي ۽ ان نقطي ۾ صاف ظاھر ٿئي ٿو ته سائين جي ايم سيد قومي تحريڪ کي نفرت، تنگ نظري يا ٻين قومن جي مخالفت بدران انساني ۽ اخلاقي بنيادن تي پختو ڏسڻ جي تلقين ڪري ٿو. سائين جي ايم سيد فلسفي ۽ تاريخ کي هڪ روحاني سرشاري سان ملائي اڳيان آڻي ٿو، جنهن ڪري ڪتاب سُڪل تحقيقي مواد نه، پر هڪ ذهن کي اُجاڳر ڪندڙ فڪري سفر بڻجي ٿو. مثال: سنڌي ادبي جماليات جا اعلي نمونا پيش ڪيا آهن. سائين جي ايم سيد سنڌي ڪلچر کي وڻ سان تشبيهه ڏئي ٿو، جنهن جون پاڙون موهن جي دڙي جي تاريخ ۾ آهن. تنهاءُ صوفي بزرگن جي فڪر ۾، جڏهن ته پڌري پَٽن ۾ جديد سياسي شعور موجود آهي. تاريخي حوالن سان مالا مال سنڌي سماج جي نفسيات جو گھرو جائزو ثقافتي تسلسل ۽ ارتقا جو واضح بيان سماجي سائنس، فڪر ۽ روحانيت جو گڏيل مطالعو آهي. هي ڪتاب سنڌي قومي سڃاڻپ، ثقافتي قدرن ۽ تاريخي شعور کي نئين سر سمجهڻ لاءِ هڪ بنيادي حيثيت رکي ٿو. سائين جي ايم سيد سنڌي قوم کي پنهنجي ڪلچرل سڃاڻپ تي فخر ڪرڻ جو پيغام ڏئي ٿو ۽ ساڳئي وقت عالمي امن، انسانيت ۽ رواداري لاءِ سنڌ جي تاريخي قدرن کي هڪ رهنمائي ۽ روشني طور پيش ڪري ٿو. هي ڪتاب سنڌ جي فڪر، ورثي، ڪردار، تهذيب ۽ مستقبل لاءِ فڪر انگيز ۽ بنيادي حيثيت جو حامل آهي، جيڪو هر سنڌ دوست، محقق، اديب ۽ شاگرد کي ضرور پڙهڻ گهرجي.
سنڌي ادب ۽ فڪر جي تاريخ ۾ جن شخصيتن پنهنجي فڪري ۽ تحقيقي ڪم وسيلي سنڌ جي قومي سڃاڻپ، ثقافتي ورثي ۽ تاريخي شعور کي هڪ نئين سمت ڏني، تن ۾ سائين جي ايم سيد جو نالو انتھائي اهم حيثيت رکي ٿو. سندس فڪري مقالا، تاريخي تجزيا ۽ قومي شعور بابت جديد نظرين نه رڳو سياسي تحريڪ کي فڪري بنيادن سان مالا مال ڪيو، پر سنڌي قوم کي پنهنجي اندر جھاتي پائڻ ۽ پنهنجي وجود جي فلسفي کي سمجهڻ ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڪتاب ۾ سائين جي ايم سيد سنڌ جي ڪلچر کي رڳو رنگن، لباس، گيتن يا رسمن جو مجموعو نٿو سمجهي، بلڪه هڪ تحرڪ رکندڙ قومي شعور جي صورت ۾ پيش ڪري ٿو. سندس نظر ۾ سنڌي ثقافت ڪو تبديلي ۽ فريز ٿيل تصور نه، پر اڳتي وڌندڙ، بدلجندڙ ۽ ترقي پذير ڪلچر آهي، جيڪو هزارين سالن کان مختلف سياسي دٻائن، سماجي رڪاوٽن ۽ اجنبي حڪمرانن جي مداخلت باوجود زنده ۽ موثر رهيو. سائين جي ايم سيد سنڌي ڪلچر کي موهن جو دڙو ۽ ان جي قديم تهذيب سان ڳنڍي هڪ مسلسل تهذيبي سفر طور پيش ڪري ٿو. سندس مطابق سنڌي قوم وٽ قديم تمدن کان وٺي اڄ تائين اهڙا قدر موجود آهن، جيڪي عالمي ڪلچر لاءِ هڪ تحفي جهڙي حيثيت رکن ٿا.
