برٽش انڊيا ۾ 1857ع ۾ پيش اچڻ وارن رتو ڇاڻ وارن واقعن کي ڪارل مارڪس به ٽربيون اخبار ۾ نيشنل ريوولٽ يا قومي بغاوت لکيو هو ۽ هندستان تي برطانوي بيٺڪي حڪومتي دور ۾ “بهاني” جي موضوع تي لکڻ منع هو. فاتح ۽ مفتوح تاريخ ۾ واقعن کي پنهنجن پنهنجن نظرين جي روشني ۾ بيان ڪن ٿا. ان صورت ۾ مورخ جي لاءِ مشڪل ٿيندو آهي ته هو دستاويزن جي روشني ۾ فيصلو ڪري. اهو به ٿيندو آهي ته وقت سان گڏ فتح ٿيلن جو خيال يا ڏسڻ جو زاويو غالب اچي ويندو آهي. 1857ع واري هندستاني مزاحمت جو جيڪا برطانوي حڪومت جي خلاف ٿي هئي، اهو مقصد هو ته هندستان کي بيٺڪيي نظام کان آزاد ڪرايو وڃي. 1857ع جي هندستاني مزاحمت جو، جيڪا برطانوي حڪومت جي خلاف ٿي هئي، مقصد اهو هو ته هندستان کي بيٺڪيي نظام کان آزاد ڪرايو وڃي. برطانوي نقطهءِ نظر کان اهو “بهانو” يا بغاوت هئي، جيڪا حڪمرانن جي خلاف انهن جي “قانوني حڪومت” جي خلاف هئي. حالانڪه “قانوني حڪومت” ته مغل بادشاھي هئي ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ فوجي طاقت جي وسيلي اقتدار تي قبضو ڪيو هو. ان رتوڇاڻ تي پهريون رد عمل انگلستان جي وزيراعظم بينجمن ڊزرائيلي جو هو، جنهن ان کي نيشنل ريوولٽ يا قومي بغاوت جو نالو ڏنو هو. ڪارل مارڪس به ٽربيون اخبار ۾ ان کي “قومي بغاوت” ئي لکيو هو. وينانڪ دامودر ساورڪر اهو پهريون شخص هو، جنهن ان واقعي جي باري ۾ لکندي ان کي پنهنجي ڪتاب “هندستان جي آزادي واري جنگ” سان ڳنڍيو آهي. اهو ڪتاب 1901ع ۾ ڇپيو هو. ساورڪر اهو ڪتاب قومي نقطهءِ نظر سان لکيو هو. آزادي جي ان جنگ ۾ هندو ۽ مسلمان برابر جا شريڪ هئا. ان جنگ ۾ جن اڳواڻن مزاحمت ڪئي. ساورڪر انهن کي هيروز جو درجو ڏنو. انهيءَ ڪتاب جي لکڻ تي ساورڪر تي ڪيس هلايو ويو ۽ هن کي سزا جي طور تي ڪاري پاڻي ۾ قيد ڪيو ويو هو. هندستان ۾ برطانوي حڪومت جي دور ۾ “بهاني” واري موضوع تي لکڻ منع هو. صرف انهن ڪتابن جي ڇپائي جي اجازت هئي، جنهن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي حڪومت کي جائز قرار ڏنو ويو هجي ۽ “باغين” کي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو هجي. مثلن سر سيد احمد خان پنهنجي ڪتاب “تاريخ سرڪشي بجنور” ۾ جتي هو ان وقت ڪمپني جو ملازم هو. باغين کي ڪميڻو ۽ مردود لکيو. بهانو سڏرائڻ واري جنگ تي هندستاني نقطهءِ نظر کان لکڻ وارن تي پابندي جي سبب کان 1867ع جو برطانوي نظريو ئي سچائي جو سبب بڻيو رهيو. ايستائين ته جڏهن مشهور تاريخدان جادوو ناٿ سرڪار 1857ع جي واقعي تي تحقيق جو منصوبو بڻايو، ان کي فورن ئي ڇڏيو ويو. ان لاءِ ته هن کي برطانوي حڪومت جي ناراضپي جو خطرو هو ۽ پوءِ ان مورخ پنهنجي تحقيق کي مغلن جي زوال تي ئي محدود رکيو. 1947ع ۾ آزادي کانپوءِ ڀارتي حڪومت 1957ع ۾ ان موضوع تي تحقيقي ڪتاب ڇپرايا. مشهور مورخ ڊاڪٽر سريندر ناٿ سين پنهنجي ڪتاب جو ٽائيٽل صرف 1857ع ئي رکيو ۽ اهو چٽو نه ڪيائين ته اهو واقعو بهانو هو يا آزادي واري جنگ. مولانا ابوالڪلام آزاد جيڪو ان وقت ڀارتي تعليم جو وزير هو، ان ڪتاب تي پنهنجو ڪيس لکيو هو. هڪ بنگالي مورخ 1857ع کي Sepoy Mutiny يعني سپاهين جي بغاوت لکيو آهي. 1857ع جي باري ۾ ٻه سوچڻ جا زاويا آهن. پهرين نظريي ۾ اهو چيو ويو ته 1857ع جي مزاحمت ۾ هندستان جا اهي مقامي حڪمران شامل هئا، جن جون رياستون ڪمپنيءَ ضبط ڪري ڇڏيون هيون۔ جيئن جهانسي جي راڻي، نانا صاحب ۽ حضرت محل، ٻئي نظريي ۾ اهو ثابت ڪيو ويو آهي ته ان مزاحمت ۾ هاري، ڪاريگر ۽ عام ماڻهو به شامل هئا. هفتيوار اقتصادي ۽ سياسي رسالي EPW جو هڪ شمارو 1857ع جي باري ۾ به هو، جنهن ۾ دلت طبقي جو به ذڪر آهي، جنهن مزاحمت ۾ حصو ورتو هو.
