ادارن هوندي قدرتي آفتن کان بچاءُ لاءِ پاليسيون نٿيون جوڙيون وڃن

اڄڪلهه، اسان تيز برساتن جي اثر هيٺ آهيون. هر ٽن يا چئن سالن ۾، اهي تيز برساتون ٻوڏ جي صورت اختيار ڪن ٿيون. 2022 ۾، سنڌ ۾ اهڙيون برساتون پيون جن پوري سنڌ کي پنهنجي لپيٽ ۾ آڻي ڇڏيو هو ۽ تباهيءَ جا منظر ڏسڻ ۾ آيا ان کانپوءِ سرڪار نئين سر گهر اڏڻ جي سروي ڪئي ۽ ٻاهرين مدد تحت گهر اڏڻ جو سلسلو شروع ٿيو، پر اهو سلسلو ايترو ته سست رفتاريءَ  سان هليو جو ٽن سالن ۾ به اهي گهر مڪمل طور ٺهي نه سگهيا ۽ وري مٿان نئين برسات جا راڱا ٿيڻ لڳا آهن. 2022 ۾ سنڌ ۾ برساتن، ڪيتريون ئي جانيون ضايع ڪيون، ماڻهن جا مال ٻوڏ ۾ ٻڏي ويا، مٽيءَ جا گهر تباهه ٿي ويا. لکين وڌيڪ ماڻهو بي گهر ٿي ويا. هن وقت وري سنڌ سخت موسمياتي تبديلين جي زد ۾ آهي. جنهن لاءِ اسان اڳواٽ ڪي به اپاءُ نه وٺي سگهيا آهيون، اسان قدرتي لنگهه بند ڪري آبادي ڪري ڇڏي آهي جنهنڪري پاڻيءَ جو نيڪال ٿيڻ نهايت مشڪل آهي ۽ اسان وٽ قدرتي آفتن کي فوري طور تي ختم ڪرڻ لاءِ ڪا جامع پاليسي يا فعال قدم کڻڻ جي صلاحيت نه آهي. ايريگيشن کاتو سڄو سال ڪم ڪرڻ بجاءِ ايمرجنسيءَ جي بنياد تي اڳيان ڏسڻ ۾ ايندو آهي يا ائين کڻي چئجي ته اهڙيون قدرتي آفتون ۽ حادثا حڪمرانن ۽ بيوروڪريسي لاءِ هڪ نعمت آهن ۽ موقعي مان فائدو وٺڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. هن وقت ماحولياتي تبديليون ۽ انهن جا اثر سڄي دنيا ۾ بحث هيٺ آهن، پر اسان انهن موضوعن تي ڪنهن به پرنٽ ميڊيا، سوشل فورم يا ڪنهن به ٽاڪ شو ۾ بحث نٿا ڪريون. عالمي رپورٽ موجب گرميءَ جي شديد لهرن سبب آفريقا جي سامونڊي خطي، ڏکڻ ايشيا ۽ خاص طور تي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه علائقن جو عملي طور تي غير آباد هئڻ جو خطرو پيدا ٿي ويو آهي، جڏهن ته شديد موسم غريب ملڪن کي تباهيءَ طرف ڌڪي سگهي ٿي. اها ڳالهه ريڊ ڪراس ۽ گڏيل قومن جي انساني معاملن بابت آفيس (او سي ايڇ اي) طرفان گڏيل طور تي شايع ڪيل دستاويز ۾ ٻُڌائي وئي آهي. دستاويز مطابق وڌندڙ گرمي پد سڄي دنيا ۾ انساني تباهيءَ کي جنم ڏئي رهي آهي، موسمياتي تبديلين سان پيدا ٿيندڙ شديد گرميءَ جون لهرون ايندڙ ڏهاڪن ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن کي عملي طور تي ناقابل رهائش بڻائي سگهن ٿيون. سڄي دنيا ۾ شديد گرميءَ جون لهرون خطرناڪ شرح سان وڌي رهيون آهن، ان جي اثرن ۾ وڏي پيماني تي آفتون، قيمتي جانين جو نقصان، آباديءَ جي لڏپلاڻ ۽ عدم مساوات ۾ اضافو شامل آهي.

ان حوالي سان وڌيڪ آباديءَ وارا شهر سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ علائقن ۾ شامل آهن، گڏيل قومن 2050ع جي ڏهاڪي تائين شديد گرميءَ جي حالتن ۾ رهندڙ شهري غريب ماڻهن جي انگ ۾ 700 سيڪڙو اضافي جو ڪاٿو لڳايو آهي. دستاويز مطابق سخت گرميءَ سان مستقبل ۾ ٿيندڙ فوتگين جي شرح حيران ڪندڙ حد تائين وڌي سگهي ٿي جيڪا هن صديءَ جي آخر تائين ڪينسر يا ڪيترين ئي ٻين بيمارين سان ٿيندڙ مجموعي فوتگين کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. اٽڪل گرمي پد ۾ اضافي ۽ وري وري گرمي جي لهرن سان زراعت ۽ چوپائي مال جي نظام کي نقصان، قدرتي وسيلن جي تباهي، بنيادي ڍانچي کي نقصان ۽ لڏپلاڻ ۾ اضافي جو به انديشو آهي، ان سان گڏوگڏ شديد گرم موسم سبب سڄي دنيا ۾ 2030ع تائين معاشي نقصان 24 کرب ڊالرن کان وڌي سگهي ٿو. دستاويز مطابق ان حوالي سان بدترين نتيجن کان بچڻ لاءِ جنگي بنيادن تي قدمن جي ضرورت آهي، جن جو مقصد ماحولياتي تبديلين جي رفتار سست ڪرڻ ۽ ان کي روڪڻ، شديد گرميءَ جي لهر بابت وقت سر ڄاڻ فراهم ڪرڻ ۽ گرمي کي گهٽ ڪندڙ رهائشي منصوبن ۾ سيڙپڪاري سرفهرست هجڻ گهرجي. ايندڙ سالن ۾، گرمي پد 55 ڊگري تائين وڌي سگهي ٿو، جتي اڄ 45 ڊگري تائين آهي، جيڪڏهن ائين ٿيو ته پوءِ سنڌ ۾ به ماڻهو گرمين ۾ لڏپلاڻ ڪرڻ ۽ سياري ۾ پنهنجن گهرن ڏانهن موٽڻ تي مجبور ٿيندا.

هن وقت پاڻي اسان جي سياست جو مرڪز آهي. جڏهن دريائن ۾ پاڻي گهٽجي ويندو آهي، ته سنڌ ۾ پاڻي جي کوٽ پيدا ٿيندي آهي ۽ هي کوٽ اسان جي قومي اتحاد کي نقصان پهچائيندي آهي. جڏهن ٻوڏ ايندي آهي ۽ پاڻي سنڌو درياءَ کي پهچايو ويندو آهي، ته چيو ويندو آهي ته ان وقت پاڻي ضايع ٿي رهيو آهي. پاڻيءَ جي ورڇ، پاڻي جي کوٽ يا پاڻي جي اضافي جي سڀني حالتن کي منهن ڏيڻ لاءِ اسان وٽ نه ته ڪو سائنسي دليل آهي ۽ نه ئي وري عقلي دليل آهي، جيڪڏهن گرمي جي شدت ائين جاري رهي ته يقيني طور تي هزارين گليشيئر کُلي ويندا. هن ڀيري اسڪردو ۽ ان جي آس پاس ۾ گرمي پد 44 ڊگري سينٽي گريڊ رڪارڊ ڪيو ويو، جيڪو هڪ قسم جي خطري جي گھنٽي آهي. جيڪڏهن گليشيئر پوئتي هٽي وڃن يا درياءَ سڪي وڃن ته پاڻي جو توازن غير متوازن ٿي ويندو. اسان جي فصلن کي گهڻو پاڻي گهرجي، خاص طور تي خريف جي فصلن ۾  وڌيڪ ضرورت هجي ٿي. اسان جا ننڍا ۽ وڏا شهر آبادي جي لحاظ کان وڌي رهيا آهن، پر ڪا به منصوبابندي ناهي. اسان جا ادارا جهڙوڪ سنڌ بلڊنگ ڪنٽرول اٿارٽي، بلڊرز ۽ ڊولپمينٽ اٿارٽي يا اهڙا ادارا جيڪي سرٽيفڪيٽ جاري ڪن ٿا اهي انتهائي لاپرواهيءَ جو مظاهرو ڪري رهيا آهن. خاص طور تي خراب عمارتن جي حوالي سان ڪو به قدم کڻڻ لاءِ تيار ناهن، جيئن تازو لياري ۾ ٻه عمارتون ڪري پيون، جنهن ۾ ڪيتريون ئي معصوم جانيون ضايع ٿي ويون. برساتون، قدرتي آفتون ۽ موسمياتي تبديليون اسان جي خراب حڪمراني کي بي نقاب ڪن ٿيون. خراب حڪمراني ماڻهن ۾ بيچيني جو سبب آهي ۽ حڪومت جا مخالف اهڙن موقعن جو فائدو وٺي انهن کي ڪمزور ڪن ٿا. ٻوڏ ۽ ٻين قدرتي آفتن کانپوءِ، حڪومت صرف ڪجهه ڏينهن لاءِ مصروف نظر اچي ٿي. اهي هيليڪاپٽر ۾ ويٺي ڊيمن مٿان کان ٻوڏ کي ڏسندا آهن، پر ڪا به مستقل پاليسي نه ٺاهي ويندي آهي. هن ڀيري جيڪڏهن سکر بئراج ۾ 1.1 ملين ڪيوسڪ پاڻي ڇڏيو وڃي ٿو ته اها وڏي سطح جي ٻوڏ جي نشاني آهي، ته ڇا سکر بئراج، جيڪو پنهنجو مدو پورو ڪري چڪو آهي، هن پاڻي جي دٻاءُ کي برداشت ڪري سگهندو؟ سکر بئراج جي ڪل مدت پنجاهه سال هئي، جڏهن ته سکر بئراج کي ٻه سو سال گذري چڪا آهن. سنڌ جي آبپاشي کاتي جي ڪارڪردگي اسان کان لڪيل ناهي. هر اداري ۾ آفيسرن ۽ ملازمن جو هڪ گروهه مافيا بڻجي چڪو آهي، اهو ئي گروهه ڪرپشن ۾ ملوث آهي، پر ڪجهه گنديون مڇيون پوري اداري جي سالميت ۽ ڪارڪردگي کي تباهه ڪري رهيون آهن.

هن وقت هڪ طرف موسمياتي تبديلي، ٻوڏون، قدرتي آفتون آهن ته ٻئي طرف اسان جي خراب حڪمرانيءَ سبب عوام مشڪلات جو شڪار آهي. سڀ کان خراب ڳالهه اها آهي ته ڪنهن به اداري کي هلائڻ لاءِ ڪا پاليسي ناهي ۽ نه ئي ڪو طريقو آهي. اهي حقيقتون اسان کي هڪ تمام گهري بحران ڏانهن ڌڪي رهيون آهن. اهي سڀ ڪمزوريون مستقل طور تي ان ڪري به آهن جو اسان جي سياست ڪناري تي هلي رهي آهي. اسان جا تضاد تهذيب ۽ اخلاقيات جي دائري ۾ نه آهن. اسان حڪومت خلاف ڪنهن به تحريڪ کي ان نقطي تي وٺي وڃون ٿا جتي ملڪ جي سيڪيورٽي ۽ ڍانچي کي نقصان پهچي سگهي ٿو. اسان کي نه رڳو اندروني ۽ ٻاهرين خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، پر موسمياتي تبديلين جي ڪري اسان جي سلامتي لاءِ به خطرو آهي. گرميءَ جي ڪري سمنڊ جي سطح وڌي رهي آهي، جنهن جي ڪري سنڌو ماٿري تباهه ٿي رهي آهي. سمنڊ سوين ايڪڙ زمين ڳڙڪائي چڪو آهي. ماڻهو لڏپلاڻ ڪرڻ تي مجبور ٿي ويا آهن. گليشيئر ڳري رهيا آهن. جيڪڏهن مستقبل ۾ ذخيرا خالي ٿيڻ شروع ٿين ته پاڻي ڪجهه وقت لاءِ محفوظ رهندو. جڏهن پاليسيون ٺاهيون وينديون آهن، ته سڄي ملڪ کي هڪ اک سان نه ڏٺو ويندو آهي. انهن کي بورڊ تي نه ورتو ويندو آهي، ننڍن صوبن جون شڪايتون هڪ ڪن کان ٻڌي ٻئي ڪن کان ڪڍيون وينديون آهن جنهن ڪري صوبن ۾ نفرتن جو ٻج ڦٽندو رهي ٿو.

موسمياتي تبديلي جي سڀني سببن جي ڪري ڪاربن جي تمام گهڻي مقدار فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جيڪا ماحول کي گدلو ڪري رهي آهي. اسان دنيا جي انهن چند ملڪن ۾ شامل آهيون جيڪي هن گدلاڻ جو شڪار آهن. جنهن جو اسان پنهنجي حڪومت کي جوابده سمجهون ٿا ته اهي انهن ايندڙ مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ هڪ جامع پاليسي ٺاهين، ٻئي طرف، اسان کي پنهنجو ڪيس بين الاقوامي فورم تي پيش ڪرڻ گهرجي ته جيئن اسان انهن بحرانن کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿي سگهون ۽ بار بار ايندڙ تباهين کان هميشه لاءِ بچي سگهون.