مادري ٻولين جا مسئلا ۽ سنڌي ٻوليءَ جي صورتحال

ٻولي ڪنهن به قوم جي سڃاڻپ، فڪر ۽ تهذيب جي بقا جو بنياد آهي. اها نه صرف ڳالهائڻ جو ذريعو آهي، پر تاريخي ورثي، ادبي روايتن، فڪري ارتقا ۽ علمي سرمائي کي نسل در نسل منتقل ڪرڻ جو اهم وسيلو پڻ آهي. انسان جي فطري سڃاڻپ ۽ شخصيت گهڻو ڪري مادري ٻوليءَ سان ڳنڍيل هوندي آهي. ڇو ته ٻولي ئي انسان کي دنيا سان متعارف ڪرائي ٿي. يونيسڪو جي رپورٽن موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 7000 ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون، پر انهن مان ڪيتريون ئي “خطري هيٺ ٻوليون” قرار ڏنل آهن. اٽڪل هر ٻن هفتن ۾ هڪ ٻولي دنيا مان ختم ٿي وڃي ٿي، جيڪا انساني تهذيب لاءِ هڪ وڏو نقصان آهي. ڏکڻ ايشيا جهڙي گهڻ لساني خطي ۾، جتي ٻولين جو تنوع انتهائي گهڻو آهي، مادري ٻولين جي تحفظ جو مسئلو وڌيڪ سنگين صورت اختيار ڪري ٿو.

پاڪستان گهڻ لساني ملڪ آهي. جتي سنڌي، پنجابي، بلوچي، پشتو، سرائيڪي ۽ ٻين ڪيترين ئي ٻولين جو وجود آهي. هر ٻوليءَ سان هڪ تاريخي ۽ ثقافتي ورثو جڙيل آهي، پر قومي پاليسين ۾ انهن کي ثانوي حيثيت ڏني وئي آهي. قومي ٻولي طور اردو ۽ عالمي رابطن لاءِ انگريزيءَ جي اهميت وڌڻ سبب گهڻيون مادري ٻوليون صرف گهريلو سطح تائين محدود ٿي رهيون آهن. سنڌي ٻولي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ قديم، ادبي ۽ علمي سرمايو رکندڙ ٻولي آهي. اها ٻولي سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، صوفي روايت، شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي فڪر ۽ ڪيترن ئي عظيم شاعرن، اديبن ۽ عالمن جي علمي ميراث کي محفوظ رکندي آئي آهي. ان ۾ تمام وڏو لکت وارو ورثو موجود آهي، جيڪو ٻين گهڻين ٻولين کي حاصل نه آهي، پر ان جي باوجود، سنڌي ٻولي کي ڪيترن ئي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، پرائمري سطح تي ڪجهه حد تائين سنڌي پڙهائي وڃي ٿي، پر اعليٰ تعليم ۾ ان جي جاءِ اردو ۽ انگريزي وٺي چڪيون آهن. جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ اعليٰ تحقيق ۾ سنڌي جو استعمال انتهائي گهٽ آهي، جنهن ڪري اها علمي ميدان ۾ پوئتي پئجي رهي آهي. ڪراچي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ والدين پنهنجي ٻارن کي سنڌي بدران اردو يا انگريزي سيکارڻ کي ترجيح ڏين ٿا. نتيجي ۾ نئين نسل ۾ سنڌي ٻولي ڳالهائڻ جو رجحان گهٽجي رهيو آهي ۽ ٻوليءَ لاءِ هڪ نفسياتي احساسِ ڪمتري پيدا ٿي رهيو آهي. ڊجيٽل دور ۾ آن لائين موجودگي ۽ ميڊيا ۾ نمائندگي ڪنهن به ٻولي جي بقا لاءِ اهم آهي. جيتوڻيڪ سنڌي ۾ ڪجهه ويب سائيٽون، اخبارون ۽ سوشل ميڊيا تي مواد موجود آهي، پر عالمي سطح تي ان جي موجودگي محدود آهي. مصنوعي ذهانت(AI)  ۽ ڊجيٽل اوزارن ۾ سنڌي ٻوليءَ جي نمائندگي اڃان به گهٽ آهي.

سرڪاري نوڪرين ۽ اعليٰ عهدن لاءِ سنڌي ٻولي ڄاڻڻ ڪو اهم شرط نه آهي. ان ڪري گهڻا نوجوان عملي فائدي لاءِ انگريزي يا اردو کي اهميت ڏين ٿا ۽ سنڌيءَ کي “غير ضروري” سمجهن ٿا.

پنجابي ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائڻ وارن جي ٻولي هجڻ باوجود به تعليمي ۽ سرڪاري سطح تي نظر انداز ٿيل آهي. بلوچي ۽ براهوي وسيلن جي کوٽ ۽ تعليمي سهولتن جي گهٽتائي سبب وڌيڪ خطري ۾ آهن. پشتو ٻولي خيبرپختونخوا ۾ ڪجهه بهتر حيثيت رکي ٿي، پر عالمي سطح تي ان جي نمائندگي محدود آهي.

ان مقابلي ۾ سنڌي نسبتي طور وڌيڪ مضبوط آهي. ڇاڪاڻ ته اها نصاب ۾ شامل آهي ۽ ان جو ادبي سرمايو قابلِ قدر آهي، پر خطرا اڃا برقرار آهن: تعليمي پاليسين ۾ مادري ٻولين لاءِ عدم سنجيدگي. شهري والدين ۾ مادري ٻوليءَ لاءِ گهٽ دلچسپي، معاشي صورتحال ۽ روزگار ۾ مادري ٻوليءَ جي ڪا اهميت نه هجڻ، قومي سطح تي اردو ۽ عالمي سطح تي انگريزي جو دٻاءُ. سنڌي ٻوليءَ جي صورتحال بهتر ڪرڻ لاءِ هي قدم ضروري آهن: تعليم ۾ واڌارو، پرائمري کان يونيورسٽي سطح تائين، سنڌي ٻوليءَ کي پڙهائڻ ۽ جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ تحقيق ۾ استعمال ڪرڻ، ڊجيٽل موجودگي  ايپس، ڊجيٽل لائبريريون، آن لائين ڪورسز ۽Artificial Intelligence  ۾ سنڌي ٻوليءَ جي نمائندگي وڌائڻ، قانوني تحفظ، سنڌي ٻوليءَ کي آئيني ۽ قانوني طور تي مضبوط حيثيت ڏيڻ ۽ سرڪاري ادارن ۾ ان کي لازمي بڻائڻ، بين الاقوامي سطح تي واڌارو، عالمي ڪانفرنسن، ترجمن، تحقيق ۽ ثقافتي پروگرامن ۾ سنڌي ٻوليءَ کي شامل ڪرڻ، والدين جو ڪردار گهر ۾ ٻارن سان سنڌي ڳالهائڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ پنهنجي ٻوليءَ تي فخر ڪرڻ.

مادري ٻوليون رڳو ڳالهائڻ جو وسيلو نه، پر انسانيت جو فڪري ۽ ثقافتي خزانو آهن. جيڪڏهن اهي ٻوليون ختم ٿي ويون ته صرف ٻوليون نه، پر انهن سان جڙيل سموريون تهذيبون ۽ سڃاڻپون به ختم ٿي وينديون. سنڌي ٻوليءَ جو تحفظ ۽ ترقي نه رڳو سنڌ واسين لاءِ، پر پوري انسانيت لاءِ اهم آهي. ڇاڪاڻ ته اها ٻولي دنيا جي قديم تهذيب ۽ صوفي فڪر جي امين آهي.