پاڪستان جي تاريخ ۾ ڪيترائي اهڙا وقت آيا آهن جڏهن رياست کي پنهنجي بقا لاءِ هڪ ڊگهي جنگ وڙهڻي پئي آهي. دهشتگردي جو خوفناڪ سلسلو جيڪو اتر کان ڏکڻ ۽ اوڀر کان اولهه تائين سڄي ملڪ کي پنهنجي لپيٽ ۾ وٺي چڪو هو. هي اهو وقت هو جڏهن ڪوبه شهر، ڪنهن به مارڪيٽ جي ڪا به ڪنڊ يا ڪو به اسڪول جو اڱڻ محفوظ نه هو. هڪ طرف مذهبي انتها پسندي جي آڙ ۾ هٿياربند ٽولا هئا، ته ٻئي طرف ٻاهرين ايجنڊا تي ڪم ڪندڙ عليحدگي پسند ۽ انتها پسند اترين علائقن ۾ حڪمراني قائم ڪري چڪا هئا. ڇوڪرين جي تعليم تي پابندي لڳائي وئي هئي، موسيقي ۽ ثقافت کي ڏوهه قرار ڏنو ويو هو ۽ ماڻهن کي ڦٽڪا هڻڻ تي مجبور ڪيو ويو هو. پوري ملڪ ۾ صورتحال نهايت ڳنڀير ٿي چڪي هئي. هڪ طرف، دهشتگرد سرڪاري ادارن، سيڪيورٽي فورسن ۽ عام شهرين کي نشانو بڻائي رهيا هئا ته ٻئي طرف، عليحدگي پسند تحريڪون سرگرم بڻجي ڪارروايون ڪرڻ ۾ مصروف هيون جيڪي معصوم مسافرن، مزدورن ۽ استادن کي صرف ان ڪري مارينديون هيون جو انهن جي پاڪستاني سڃاڻپ هئي. سنڌ جي ساحل کان ڪوئيٽا جي گهٽين تائين خوف جو راڄ هو. انهن حالتن ۾، پاڪستاني فوج پنهنجي تاريخ ۾ سڀ کان مشڪل ۽ فيصلا ڪندڙ جنگيون وڙهيون. آپريشن راهِه راست سوات ۾ شروع ٿيو، جتي فوج شدت پسندن کي ختم ڪرڻ لاءِ گهر گهر آپريشن ڪيو. ان کانپوءِ، آپريشن راهه نجات اتر وزيرستان ۾ دهشتگردن جي نيٽ ورڪ کي ٽوڙي ڇڏيو. انهن آپريشنن دوران هزارين فوجي ۽ آفيسر شهيد ٿي ويا، پر پوءِ به انهن همت نه هاري. ان پسمنظر ۾، دهشتگرديءَ خلاف ترميمي بل 2025 گذريل هفتي سامهون آيو. هن بل جو مقصد سيڪيورٽي ادارن کي قانوني اختيار ڏيڻ آهي جيڪي انهن کي بروقت ۽ اثرائتي ڪارروائي ڪرڻ جي قابل بڻائين. ان ۾ سڀ کان اهم شق اها آهي ته سيڪيورٽي ادارا ڪنهن به شڪي کي ٽن مهينن تائين بغير ڪنهن ڪيس جي حراست ۾ رکي سگهن ٿا ته جيئن جاچ مڪمل ٿي سگهي ۽ شروعاتي مرحلن ۾ دهشتگردن جي منصوبن کي ناڪام بڻائي سگهجي. هتي اهو به نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته هن بل جي تياري ۽ منظوري جي پويان وفاقي گهرو وزير محسن نقوي جو ڪردار تمام گهڻو نمايان آهي. هن نه رڳو سيڪيورٽي ادارن ۽ سول حڪومت جي وچ ۾ رابطي جي پل ٺاهي، پر سياسي اختلاف رکندڙ ڌرين کي به قائل ڪيو ته هي قانون رياست لاءِ ناگزير آهي. سندس موقف هو ته جيڪڏهن اسان جديد ۽ پيچيده حڪمت عملين سان دهشتگردن سان وڙهڻ چاهيون ٿا ته اسان کي پنهنجن قانونن کي به برابر مضبوط ۽ محفوظ بڻائڻ گهرجي. هي بل بنيادي طور تي ان احساس جو نتيجو آهي ته دهشتگردي صرف هڪ فوجي مسئلو ناهي، پر هڪ قانوني ۽ انتظامي مسئلو پڻ آهي. جيستائين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن کي گهربل اختيار نه ڏنا ويندا، تيستائين دهشتگردي کي مڪمل طور تي ختم ڪرڻ جو خواب اڻپورو رهندو. بهرحال، اهو پڻ يقيني بڻائڻ ضروري آهي ته اهي طاقتون صرف دهشتگردي خلاف استعمال ٿين. پاڪستان ۾ دهشتگردي خلاف جاري جنگ ۾ فوج جون قربانيون صرف انگ اکر نه، پر هڪ ڪهاڻي آهن جيڪا نسلن تائين ٻڌائي ويندي. ماضي ۾ ڪيترائي گهرو وزير آيا ۽ ويا آهن، پر تمام گهٽ اهڙا آهن جن نه رڳو پاليسي جي هدايت مقرر ڪئي آهي، پر عملي سطح تي تبديليون به متعارف ڪرايون آهن ۽ پنهنجي انتظامي دور کي قومي مشن طور اختيار ڪيو آهي. موجوده گهرو وزير محسن نقوي جي سندس سڀ کان وڏي ڪاميابي اها هئي ته هن سيڪيورٽي فورسن جي آپريشنل ضرورتن ۽ سول انتظاميا جي قانوني احساس محرومي جي وچ ۾ هڪ پل قائم ڪئي. هن پل هڪ طرف دهشتگردن خلاف ڪارروائي کي تيز ڪيو ۽ ٻئي طرف ثبوتن جي بنياد تي عدالتن ۾ اثرائتي ٽرائل لاءِ رستو هموار ڪيو. وفاقي گهرو وزير محسن نقوي جي پاليسين جو بلوچستان ۾ صورتحال کي بهتر بڻائڻ تي به خاص اثر پيو. اتي هر دهشتگرد واقعي کانپوءِ نه رڳو فورسن بروقت ڪارروائي ڪئي، پر مقامي برادري سان اعتماد سازي جا قدم به کنيا. اهو ئي سبب آهي جو پاڪستان جو جهنڊو ڪيترن ئي علائقن ۾ ٻيهر ڦڙڪڻ لڳو جيڪي رياستي رٽ کان محروم هئا. بين الاقوامي سطح تي به اهڙن قانونن جا مثال موجود آهن. برطانيه 9/11 کانپوءِ آمريڪا ۾ دهشتگردي ايڪٽ 2000، پيٽريٽ ايڪٽ لاڳو ڪيو. ساڳئي طرح، آسٽريليا ۽ فرانس پڻ قانون ٺاهيا جن جي مدد سان دهشتگرد نيٽ ورڪ کي ختم ڪرڻ ممڪن ٿيو. پاڪستان ۾ دهشتگردي خلاف ترميمي بل 2025 کي انهن عالمي مثالن جي روشني ۾ ڏسي سگهجي ٿو. بهرحال انهن مثالن جو هڪ ٻيو پاسو به آهي، جيڪو طاقت جي استعمال جا خطرا آهن. برطانيه ۽ آمريڪا ٻنهي ۾، انهن قانونن تي انساني حقن جي گروپن پاران تنقيد ڪئي وئي آهي. هي هڪ اهڙو نقطو آهي جنهن جي پاڪستان ۾ نگراني ڪرڻ جي ضرورت آهي. محسن نقوي ۽ سندس ٽيم کي بل جي تياري دوران اهو واضح ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو ته ان تحت ٿيندڙ هر ڪارروائي جي نگراني جي نظام ذريعي جاچ ڪئي ويندي ته جيئن طاقت جو غلط استعمال نه ٿئي. تنهن هوندي به، رياستي ادارن لاءِ ضروري آهي ته شفافيت ۽ جوابدهي کي هن قانون جي نفاذ جو بنيادي حصو بڻايو وڃي. اسان هڪ قوم جي حيثيت سان هڪ اهڙي موڙ تي بيٺا آهيون جتي دهشتگرديءَ خلاف جنگ نه رڳو اسان کي جيئڻ جو طريقو سيکاريو آهي، پر اهو به سيکاريو آهي ته آزادي ۽ امن جي قيمت مسلسل چوڪسي ۽ قرباني ۾ آهي. اهو ضروري آهي ته فوج جي قربانين ۾ هن قانون جي مثبت پهلوئن جي تعريف ڪندي، اسان کي اها حقيقت نه وسارڻ گهرجي ته هر طاقت هڪ ذميواري سان گڏ ايندي آهي جنهن کي استعمال ڪرڻ جي ضرورت آهي، جيڪڏهن اهو قانون واقعي پنهنجي طئي ٿيل حدن اندر رهي عمل ۾ آندو ويندو، رياست ۽ شهرين جي وچ ۾ اعتماد جي نئين فضا قائم ٿيندي ته پوءِ يقينن هر مظلوم ۽ مجبور شهري ان کي ڀليڪار ڪندو ۽ اها اميد رکي سگهبي ته ملڪ ۾ امن، سڪون ۽ سازگار ماحول پيدا ٿيندو.
