بلوچ قوم جا نام نهاد اڳواڻ

گوادر جي حقن واري تحريڪ ۽ پابندي مڙهيل تنظيم بلوچستان لبريشن آرمي جي نوشڪي، پنجگور ۽ ڪيچ ضلعن ۾ سيڪيورٽي فورسز تي حملن مقامي آبادي کي وڌيڪ پريشان ڪري ڇڏيو آهي. بلوچستان جي رهواسين سان خاص طور تي مڪران ۾ ٿيل ڳالهھ ٻولهھ ظاهر ڪيو ته انهن کي حڪمران سياسي پارٽين، اپوزيشن ۽ ميڊيا تي بلڪل اعتماد ناهي. اهو به هڪ سبب ٿي سگهي ٿو ته سيڪيورٽي قيادت بلوچستان ۾ پنهنجا رابطا وسيع ڪري رهي آهي. ايف سي چيف ۽ مقامي ماڻهن جي وچ ۾ باقاعده رابطي کان علاوه آرمي چيف پڻ تربت ۽ پنجگور جي رهاڪن سان ملاقات ڪئي، جن سيڪيورٽي جي ادارن سان شڪايت ۽ ڪاوڙ جو کليل اظهار ڪيو. ان ڪري ته جيتري توجھه سيڪيورٽي ادارن جي بلوچن جي نوجوان ۽ سجاڳ عورتن جي مٿان آهي اوتري توجھه جيڪڏهن انهن جي معيشت تي هجي ته هوندَ مسئلا ئي حل ٿي وڃن، پر مرڪز وٽ انهن پٺتي پيل صوبن جي ماڻهن سان اهڙي ڪا ڳالهھ ڪرڻ يا چورڻ جو ڪو مسقتل حل ناهي ۽ نه ئي وري چاهين ٿا ته اتي ڪو امن هجي.

مڃون ٿا ته CPEC جي منصوبن بلوچن جي ڪجھه علائقن کي محفوظ بڻائي ڇڏيو آهي ۽ ڪٿي ڪٿي جاني ۽ مالي نقصان به پهچايو آهي. پهريون ته سي پيڪ جي منصوبن شهرين جي ڪاوڙ کي مسلسل وڌايو آهي، ان ڪري ته جيتري سيڙپ گوادر ۽ چيني منصوبن تي ٿيل آهي اوتري سيڙپ بلوچن جي ڪچين آبادين ۽ پٺتي پيل علائقن تي ٿيل ناهي. ٻيو ته چيني مزدورن ۽ مقامي آبادي جي وچ ۾ رابطي جي کوٽ نه رڳو سي پيڪ بابت سازشي نظرين کي جنم ڏنو آهي، پر چيني ماڻهن کي ۽ انهن جي ماهرن کي بلوچ باغين نشانو بڻايو آهي. احتجاج دوران مذهبي اڳواڻن پاران هڪ سماجي، سياسي ۽ مذهبي احترام سان هڪ وڏو مطالبو ڪيو هو، جنهن ۾ غير قانوني ٽرالرن کي روڪڻ جو مطالبو ڪيو ويو هو، جنهن مقامي ماهيگيرن کي بيروزگار ڪيو آهي ۽ ان سان گڏوگڏ ايران سان غير رسمي واپار کي به ٻيهر کولڻ جو مطالبو ڪيو ويو آهي.

ڏکڻ بلوچستان جي ڪيترن ئي ماڻهن جو چوڻ آهي ته بلوچستان جي وڏي وزير ۽ مولانا هدايت الرحمان وچ ۾ گذريل ڊسمبر ۾ ٿيل معاهدي کانپوءِ چيڪ پوسٽن تي سيڪيورٽي فورسز جو رويو ڪجھه بهتر ٿيو آهي ۽ پوسٽن جو تعداد پڻ گهٽجي ويو آهي. نيري ايراني گاڏين جي وهُڪ ايران سان سرحدي واپار کي بتدريج ٻيهر کولڻ کانپوءِ هاءِ ويز تي واپس اچي ويون آهن. اهي گاڏيون ايراني ڊيزل ۽ کاڌي پيتي جي شين جي اسمگلنگ لاءِ مشهور آهن. هڪ عام تاثر اهو به آهي ته “زمياد” (نيرين گاڏين) کي هاءِ ويز تي ڏسڻ سان ۽ بلوچ نوجوانن کي مشغول ڪرڻ سان، بيروزگاري جي مسئلن کي حل ڪرڻ سان بلوچ نوجوانن کي باغي اثرن کان بچائڻ ۾ سرسري مدد ملندي. جيتوڻيڪ انهن گاڏين جو تعداد گذريل سال جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي، جيڪو سرحد تي لڳل ڪانٽيدار تارن جي تعمير جي ڪري ايران سان غير رسمي واپار تي پابندي لڳل آهي، بلوچستان جي ڪيترن ئي ماڻهن کي اميد آهي ته واپار ٻيهر تيز ٿيندو، ڇو ته اهو عملي طور تي انهن بلوچن جي لاءِ آمدني جو واحد ذريعو آهي.

حڪومت ڪيچ ضلعي ۾ ٻه باضابطا بارڊر ڪراسنگ پوائنٽ پڻ کوليا آهن ۽ ٻين ضلعن ۾ پڻ ائين ڪرڻ جو منصوبو ترتيب ڏنو ويو آهي. صوبائي حڪومت مقامي ماڻهن لاءِ ايران ۾ داخل ٿيڻ ۽ تيل واپس آڻڻ لاءِ ٽوڪن رکڻ جو شرط ختم ڪري ڇڏيو آهي. مقامي انتظاميه هاڻي ڊرائيور ۽ ان جي مددگارن کي انهن جي قومي سڃاڻپ ڪارڊ جي بنياد تي رجسٽر ڪرڻ جي مجاز آهي، ان ڪري هاڻي رجسٽريشن جي عمل کي آسان بڻائڻ گهرجي. ان دوران مڪران علائقي ۾ انتظاميه خاص طور تي گوادر ۾ سي پيڪ ۽ وزيراعظم جي ڏکڻ بلوچستان پيڪيج تحت جاري ڪيل ترقياتي منصوبن کي تيز ڪرڻ جو ڪم ڏنو ويو آهي، جيڪو تڪميل تي پڄڻ گهرجي. انهن منصوبن ۾ پاڻي جي فراهمي جي پائپ لائينن کي تبديل ڪرڻ به شامل آهي. گوادر جي توانائي جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪوئلي جي بجلي، سڄي خطي ۾ ٽيڪنيڪل تعليمي ادارا ۽ تربت ۾ هڪ انڊسٽريل اسٽيٽ شامل آهن، پر شهرين کي شڪ آهي ته حڪومت اهي منصوبا ترت نه هلائيندي ان ڪري ته حڪومت جي ماضي جي رڪارڊ کي ڏسندي اهي منصوبا جلد مڪمل ڪيا وڃن ته جيئن ماڻهن جو اعتماد بحال ٿئي.

اها ڳالھه به مڃڻي پوندي ته بلوچ قوم پنهنجن سياستدانن ۽ نام نهاد اڳواڻن مٿان به هاڻي اعتبار نٿي ڪري، پر هاڻوڪين تحريڪن ۾ ڊاڪٽر ماھ گل جي اڳواڻي تسيلم ڪري ٿي. هن عورت ليڊر جي بهادري اها به آهي ته هن رياستي ڌرين کي للڪاريو آهي ۽ مطالبو به ڪيو آهي ته اهي ڌريون جيڪي رياست ۽ لوڪل سياست کان ڏاڍيون آهن، اهي ايجنسيون جيڪي رياستي رِٽَ کان مٿانهيون ٿي ڪم ٿيون ڪن، اهي سامهون اچن، پر اهي ڌريون جيڪي رياستي طاقت کان زور آهن، جن جو وس نٿو هلي ته رياست انهن سان به نبري کائي ان ڪري ته انهن جي ويڙھ ۾ عام خلق ۽ غريب بلوچن جو سماجي ۽ معاشي استحصال ٿو ٿئي. اها ڳالھه به مڃڻ گهرجي ته ملڪ ۾ صوبا چار آهن ۽ چئني سان هڪ جهڙو سلوڪ ڪيو وڃي. انهن سڀني صوبن ۾ رياست هڪ جهڙائي ڪري ڏيکاري ۽ پنهنجي طاقت کي مڃرائي يا اها سوچ نه ڏئي ته طاقت رڳو بلوچن ۽ ننڍن صوبن جي لاءِ آهي. ان ڪري رياست رڳو بلوچن جا ۽ انهن جي وزيرن جا ووٽ نه ڳڻي، پر اهي به ماڻهو ڳڻي جيڪي هن رياست جي ڪرتا ڌرتا جا ضامن به آهن، جن جا ووٽ سينيٽ جا چيئرمين به آڻي سگهن ٿا، اهي ووٽ وزيراعظم جي بي اعتمادي واري رٿ ۾ به ڪم جا ٿي سگهن ٿا، اهي سپريم ڪورٽ جا چيف جسٽس به آڻي سگهي ٿي، پر اهي اهڙي ڪا قرارداد نٿا آڻي سگهن، جيڪا بلوچن جا گم ماڻهو ڳولهي سگهي. اهڙي ڪا رٿ پيش نٿا ڪن، جنهن سان گمشدگيون گهٽ ٿي سگهن. اهڙي ڪا ڳالھه سينيٽ مان يا ڪنهن ايوانِ بالا مان مڃرائي نه ٿا سگهن، جنهن سان بلوچن جي ڦٽن تي پَهو رکي سگهجي.

سڀ کان وڏي پريشاني اها آهي ته حڪومت، بيوروڪريسي ۽ اسٽيبلشمينٽ جي بااثر ماڻهن تي مشتمل ڪانٽريڪٽرن جي مافيا چاهي ٿي ته اهي ٺيڪا انهن بااثر ماڻهن کي ملن جيڪي انهن منصوبن تحت عمل ۾ آڻيندا. جيڪڏهن اهي عام ماڻهن کي نه مليا ته ان سان قومي خزاني ۽ سي پيڪ جي ساک کي وڏو نقصان پهچندو، رياست ۽ بلوچستان جي شهرين جي وچ ۾ اعتماد جي کوٽ ۾ اضافو ٿيندو. اقتداري اشرافيه لاءِ مقامي شڪايتن کي دور ڪرڻ لاءِ ترقي هڪ وڏي حڪمت عملي آهي، پر ڪرپشن، پارلياماني ۽ شهرين جي نگرانيءَ جي فقدان جي ڪري هي ماڊل نتيجا نه ڏئي سگهيو آهي، ان ڪري عوام جو مطالبو آهي ته انهن جي حقيقي سياسي شموليت هجي. ان ڪري مڪران جي ميڊيا، واپارين، پروفيسرن، تعليمي ماهرن ۽ سياسي ڪارڪنن سان ڳالھه ٻولهھ مان ظاهر هو ته اتي هڪ آزاد ۽ منصفاڻي اليڪشن ممڪن بڻائي وڃي. گهڻن جو خيال آهي ته هوائي عام چونڊون حقيقي قومپرست پارٽين ۽ اڳواڻن کي اقتدار ۾ اچڻ لاءِ رستو فراهم ڪري سگهن ٿيون ۽ انهن وٽ پهچائڻ جو نسبتن بهتر رڪارڊ آهي. بلوچستان جو سياسي منظرنامو پيچيده آهي ۽ هن وقت مولانا فيڪٽر تي بحث ڪرڻ جي ضرورت آهي. ڪيترن ئي تجزيا نگارن، قومي اڳواڻن ۽ مرڪزي حڪمرانن پارٽين کي به شڪ آهي ته هن کي گوادر جي عوام جي شڪايتن جو استحصال ڪرڻ جي اجازت ڏني آهي، ڇاڪاڻ ته انهن مولانن ۽ مذهبي پارٽين جي اعتبار جي ڪري اهو هڪ عنصر ٿي سگهي ٿو، پر هن جو اصل حصو هڪ حڪمت عملي به آهي، جنهن کي مذهبي پارٽيون استعمال ڪن ٿيون انهن جي مطالبن کي يقيني بڻائڻ لاءِ چاهي اها ٽي ايل پي هجي، جماعت اسلامي يا شيعه پارٽيون.

جماعت اسلامي سان بلوچ اڳواڻن جي وابستگي کين حوصلا افزائي فراهم ڪري ها ته هو هڪ ڊگهي مدي واري احتجاجي تحريڪ جي حڪمت عملي جوڙين ها، جيڪا سياست قومپرست پارٽيون ڪرڻ جي قابل نه آهن. جي آءِ جي فيڪٽر کانسواءِ، اصل انسپائريشن 2018 جي ماهيگيرن جي احتجاج مان ظاهر ٿئي ٿي، جنهن ايسٽ بي ايڪسپريس وي جي ڊيزائن ۾ ترميم جو مطالبو ڪيو هو، جيڪو گوادر پورٽ کي مڪران ڪوسٽل هاءِ وي سان ڳنڍي ٿو. انهن آخرڪار حڪومت کي مجبور ڪيو هو گوادر جي ته ڊزائين کي تبديل ڪيو وڃي ۽ مڇي مارڻ جي ٻيڙين جي آزاد حرڪت جي اجازت ڏني وڃي. مولانا پاڻ ماهيگير هو ۽ ان تحريڪ جو مکيه حصو هو، جيتوڻيڪ هو ان احتجاج جي اڳواڻي نه ڪري رهيو هو، پر انهن احتجاجن مقامي آبادي کي پنهنجا مطالبا پورا ڪرڻ جو رستو فراهم ڪيو. حالانڪه قومپرست پارٽين موقعي جو فائدو نه ورتو جيئن مولانا کي حاصل ٿيو. بهرحال اهو چوڻ تمام گهڻو اڳڀرائي وارو آهي ته ڇا اهو مولانا يا جماعت اسلامي جي چونڊ ڪاميابي ۾ ترجماني ڪندو. ڇاڪاڻ ته قومپرست رجحان اڃان تائين مڪران علائقي ۾ مضبوط آهن. درحقيقت، ڪنهن به جائزي ۾ قومپرست پارٽين کي هڪ اهم مقام حاصل آهي، پر اسٽيبلشمينٽ لاءِ اهو وڏو امتحان هوندو ته صوبي ۾ پنهنجن روايتي اتحادين (جيڪي مرڪز جو نالو سٺي نموني نه کڻي رهيا آهن) کي سياسي فائدو ڏئي، جڏهن ته انهن کي ڇڏڻ ڏيڻ قومپرست سياست جي لاءِ خطرناڪ هوندو.