وقت جو تصور اصل ۾ انساني ذهن ۾ جڳھ واري تصور سان ڳنڍيل آهي، ان ماضي کي پوئتي ۽ مستقبل کي اڳتي سمجهون ٿا. پل ننڍڙو ۽ صدي وڏي محسوس ٿئي ٿي. ڳالھ ڪندي به اهائي ڪيفيت اسان جي هٿن جي اشاري ۾ ڏيک ڏئي ٿي. ماضي جو ذڪر ٿئي ٿو ته هٿ پوئتي هليو وڃي ٿو ۽ جڏهن مستقبل جو ذڪر ٿئي ٿو ته اڳتي وڌي وڃي ٿو، ساڳيو ئي انداز اٽڪل سمورين انساني تهذيبن ۾ هڪ جهڙو ملي ٿو. سائنس به اهوئي ٻڌائي ٿي ته وقت ڪا الڳ شيءِ ناهي بلڪه ڪائنات جي جوڙجڪ ۾ شامل هڪ ڊائمنشن آهي. آئين اسٽائن زمان و مڪان کي گڏ سمجهڻ جو نظريو پيش ڪيو، جنهن کان چٽو ٿيو ته وقت به انهيءَ ڪائناتي ڍانچي جو حصو آهي، جنهن ۾ اسان موجود آهيون. جاندارن ۾ وقت جي شروعاتي احساس جو بنياد انهن جي بقا جي ضرورت آهي. مک جيڪڏهن مٺائي جي مقام تي هر هر اچي ٿي ته اها پنهنجي گذريل تجربي جي بنياد تي ائين ڪري ٿي ۽ اهائي ياداشت ماضي جو احساس ڏيک ڏئي ٿي. ڪڪڙ داڻو ڏيندڙ مالڪ جو انتظار ڪري ٿي، ڇو ته هن کي اهو اندازو هوندو آهي ته هن کي وڌيڪ خوراڪ ملڻ واري آهي. اهو اندازو مستقبل جي تصور سان ڳنڍيل آهي. انسان ۾ جڏهن شعور ترقي ڪئي ته اهائي ياداشت ۽ پيش بندي هڪ ڏکئي وقت جي احساس ۾ پوئجي وئي.
سوال اهو به اٿي ٿو ته ڇا وقت محض انساني تصور يا ڪائنات جي بنيادي خاصيتن ۾ شامل آهي، جيڪو به واقعو ٿئي ٿو، ڪنهن نه ڪنهن واقعي تي وقوع پذير ٿئي ٿو ۽ ان وقوع جي لاءِ وقت جو گذرڻ لازمي آهي. وقت هر جڳھ تي هڪ رفتار سان نٿو گذري، مگر سمهجائڻ لاءِ رفتار زمان و مڪان جو تناسب آهي. وقت جو وهڪرو سست آهي ۽ جتي رفتار تيز هجي اتي به وقت جو وهڪرو تبديل ٿي وڃي ٿو. ان فرق کي عملي طور تي ماپيو ويو آهي ۽ اڄ جي ٽيڪنالاجي ۾ ان کي درست نه ڪيو وڃي ته نظام بگڙجي وڃي ٿو. ان بنياد تي ائين ممڪن آهي ته مخلوق جي لاءِ وقت جو احساس بلڪل مختلف هجي. جيڪڏهن اتي ڪشش ثقل، گردش ۽ حياتاتي عمل اسان کان سست يا تيز ٿئي ته انهن جي ويجهو وقت جو وهڪرو ۽ ان جو تجربو اسان جهڙو نه هوندو. ائين چئي سگهجي ٿو ته وقت پنهنجي جڳھ تي ڪائنات جي هڪ حقيقت آهي، ليڪن ان کي سمجهڻ ۽ محسوس ڪرڻ جو انداز هر شعور واري جاندار ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو. انسان انهيءَ کي ماضي، حال ۽ مستقبل جي صورت ۾ ترتيب ڏنو آهي. مگر ان ترتيب جو تعلق ان جي ذهني سڃاڻپ سان آهي، پر وقت جي اصل حقيقت سان ناهي.
وقت جو تصور اصل ۾ انساني ذهن ۾ جڳھ واري تصور سان ڳنڍيل آهي، ان ماضي کي پوئتي ۽ مستقبل کي اڳتي سمجهون ٿا. پل ننڍڙو ۽ صدي وڏي محسوس ٿئي ٿي. ڳالھ ڪندي به اهائي ڪيفيت اسان جي هٿن جي اشاري ۾ ڏيک ڏئي ٿي. ماضي جو ذڪر ٿئي ٿو ته هٿ پوئتي هليو وڃي ٿو ۽ جڏهن مستقبل جو ذڪر ٿئي ٿو ته اڳتي وڌي وڃي ٿو، ساڳيو ئي انداز اٽڪل سمورين انساني تهذيبن ۾ هڪ جهڙو ملي ٿو. سائنس به اهوئي ٻڌائي ٿي ته وقت ڪا الڳ شيءِ ناهي بلڪه ڪائنات جي جوڙجڪ ۾ شامل هڪ ڊائمنشن آهي. آئين اسٽائن زمان و مڪان کي گڏ سمجهڻ جو نظريو پيش ڪيو، جنهن کان چٽو ٿيو ته وقت به انهيءَ ڪائناتي ڍانچي جو حصو آهي، جنهن ۾ اسان موجود آهيون. جاندارن ۾ وقت جي شروعاتي احساس جو بنياد انهن جي بقا جي ضرورت آهي. مک جيڪڏهن مٺائي جي مقام تي هر هر اچي ٿي ته اها پنهنجي گذريل تجربي جي بنياد تي ائين ڪري ٿي ۽ اهائي ياداشت ماضي جو احساس ڏيک ڏئي ٿي. ڪڪڙ داڻو ڏيندڙ مالڪ جو انتظار ڪري ٿي، ڇو ته هن کي اهو اندازو هوندو آهي ته هن کي وڌيڪ خوراڪ ملڻ واري آهي. اهو اندازو مستقبل جي تصور سان ڳنڍيل آهي. انسان ۾ جڏهن شعور ترقي ڪئي ته اهائي ياداشت ۽ پيش بندي هڪ ڏکئي وقت جي احساس ۾ پوئجي وئي.
