شريف خاندان ۾ اقتدار جي ورهاست ۾ “تبديلي” جا ڪهڙا سبب آهن؟

اها گهڙي شريف خاندان ۽ سندن پارٽيءَ جي سياست لاءِ تاريخي اهميت رکي ٿي. هڪ طرف نواز شريف بدران سندس ڀاءُ شھباز شريف ٻيو ڀيرو ملڪ جو وزيراعظم ٿيڻ وارو آهي ته ٻئي طرف نواز شريف جي ڌيءَ مريم نواز پنجاب جي وڏي وزير جو عهدو سنڀاليو آهي. انهن تاريخي گھڙين جا ٻه پھلو وڌيڪ توجهه جا مستحق آهن. پھريون ته شريف خاندان جي اندر اقتدار جي ورڇ ۾ تبديلي آئي آهي ۽ ٻيو ته نواز شريف جي پارلياماني سياست بظاهر ختم ٿي چڪي آهي.
نائين اليون کان وٺي 2018ع جي عام چونڊن تائين وڏي ڀاءُ وفاق جي طاقت ۽ ننڍي کي پنهنجي طاقت جو مرڪز بڻائي رکيو. اهو محسوس ڪيو ويو ته خاندان جي اندر طاقت جو اهو فارمولو باقاعده ترتيب ڏنو ويو آهي. جڏهن نواز شريف 2017ع ۾ وزيراعظم طور پنهنجو مدو پورو نه ڪري سگهيو ته شاهد خاقان عباسي کي وزيراعظم بڻايو ويو. جيتوڻيڪ ان وقت شهباز شريف کي اهو عهدو ملڻ جون ڳالهيون ٿينديون رهيون، پر حقيقت ۾ ائين نه ٿي سگهيو. بھرحال هي اهو وقت هو جڏهن 2018ع جي عام چونڊن ۾ هڪ سال باقي هو ۽ مسلم ليگ ن کي چونڊن لاءِ سازگار ماحول جي سخت ضرورت هئي. ان ڪري اسٽيبلشمينٽ لاءِ قابل قبول سمجهي شھباز شريف ئي بھترين آپشن ٿي سگهي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي چونڊن کان اڳ نواز شريف جي لنڊن مان واپسي ۽ چونڊ مھم دوران مسلم ليگ ن جو نعرو هو ته نواز شريف چوٿون ڀيرو وزيراعظم بڻجندو، پر شھباز شريف ان کان اڳ ئي چئي چڪو هو. چونڊن ۾ جيڪڏهن کيس سادي اڪثريت ملي ته هو وزيراعظم جو اميدوار هوندو، نواز شريف هوندو، جيڪڏهن نه ملي ته وزيراعظم جو فيصلو صلاح مشوري سان ڪيو ويندو.
پنجاب جي وڏي وزير کان وزير اعظم تائين شريف خاندان جو سفر
نواز شريف پنجاب جو وڏو وزير هو، سندس سفر وڏي وزير کان وزيراعظم تائين پھتو . اهڙي طرح بعد ۾ خاندان ۾ اهو عھدو شھباز شريف وٽ آيو. پي ڊي ايم جي دور ۾ جڏهن شهباز شريف وزيراعظم ٿيو ته حمزا شھباز ٿوري عرصي لاءِ پنجاب جو وڏو وزير رهيو. هاڻي اها پوسٽ مريم نواز ڏانهن وئي آهي. مريم نواز کي پنهنجي خاندان ۽ ملڪ جي پھرين عورت وڏي وزير جو اعزاز حاصل آهي. شريف خاندان ۾ عورتن جي سياسي ڪردار جي هڪ الڳ تاريخ آهي. نواز شريف ۽ شھباز شريف جي نياڻي شميم اختر جو ڪو به سياسي ڪردار ناهي، پر هوءَ خاندان ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي. نواز شريف جي نياڻي ڪلثوم نواز جي سياسي جدوجھد ۽ ڪردار کي به شريف خاندان اندر مزاحمت جي سياست جي شروعات سمجهي سگهجي ٿو. ڪلثوم نواز جي احتجاج ۽ مزاحمت جي سياست تڏهن شروع ٿي جڏهن پرويز مشرف حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو. مسلم ليگ ن لاءِ اهو ڏکيو وقت هو. نواز شريف جيل ۾ هو. ڪلثوم نواز احتجاج جاري رکيو ۽ پارٽي کي متحد رکڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سيپٽمبر 2017 ۾ لاهور جي تڪ اين اي 120 تان ضمني چونڊ ۾ ڪامياب ٿيندڙ ڪلثوم نواز ڪڏهن به ڪو عهدو نه سنڀاليو. سياسي تجزيه نگار ڊاڪٽر سيد جعفر احمد پنھنجي ھڪ اردو مضمون ۾ تجزيو ڪندي لکيو آهي ته ڪلثوم نواز جي ڪاميابي اها هئي ته هوءَ پنھنجي مڙس کي جيل مان ڪڍي سعودي عرب وٺي وئي. مريم نواز جي والد ۽ والده جو چونڊ مھم جو سفر وڏي وزير تائين پھچي ويو. مريم نواز جو سياسي سفر 2013ع جي عام چونڊن کان اڳ شروع ٿيو. 2013ع ۾ نواز شريف لاهور جي تڪ اين اي 120 تان اليڪشن وڙهيو، پر سندس چونڊ مھم مريم نواز هلائي رهي هئي. ان وقت نواز شريف قومي سطح تي چونڊ مھم هلائي رهيو هو ۽ لاهور جي تڪ تان نواز شريف جي مقابلي ۾ ٻه عورتون اميدوار بيھاري رهيو هو. ان کان اڳ مريم نواز مختلف سياسي سرگرمين جو حصو رهي هئي. مريم نواز 2017ع ۾ ساڳئي تڪ تان ٻيو ڀيرو پنھنجي نياڻي ڪلثوم نواز جي ڪامياب چونڊ مھم هلائي. نواز شريف جي نااهلي کانپوءِ اها سيٽ خالي ٿي هئي، ڪلثوم نواز بيمار هئي ۽ مريم نواز سمورين سياسي سرگرمين جي ذميواري سنڀالي هئي.2013ع جي چونڊن کانپوءِ مريم نواز جو پارٽي اندر سياسي ڪردار وڌيڪ نمايان ٿي ويو. ان ڪردار کي ان وقت نئون موڙ مليو جڏهن نواز شريف ٽيون ڀيرو وزيراعظم طور پنهنجو مدو پورو نه ڪري سگهيو ۽ نااهل قرار ڏنو ويو. نواز شريف اسلام آباد کان لاهور تائين جي ٽي روڊ ذريعي سفر ڪيو، مريم نواز ان سفر دوران پنهنجي والد سان گڏ رهي. جتان مريم نواز باضابطا طور تي پنھنجي والد جو سياسي ڪيس وڙهڻ شروع ڪيو. 2018ع جي اليڪشن ۾ هوءَ پنھنجي پيءُ سان گڏ هئي.
عمران خان جي دور ۾ جڏهن نواز شريف علاج لاءِ لنڊن ويو ته مريم نواز سندس غير موجودگي ۾ پارٽي سياست کي زنده رکيو. مريم نواز پنجاب ۽ ڪشمير ۽ گلگت بلتستان جي ڪجھه ضمني چونڊن ۾ چونڊ مھم جي سنڀالي. اسٽيبلشمينٽ ۽ پي ٽي آءِ جي حوالي سان مريم نواز جو لھجو تمام گهڻو هڪجهڙائي وارو هو، جڏهن ته پيپلز پارٽيءَ سان اهو لھجو مفاهمت ۽ سياسي تعاون جو هو. مريم نواز 27 ڊسمبر 2020ع تي بينظير ڀٽو جي ورسي جي موقعي تي منعقد ڪيل تعزيتي اجلاس ۾ شرڪت ۽ خطاب ڪيو. مريم نواز سان گڏ بلاول ڀٽو به ڀٽو خاندان جي مزارن تي حاضري ڀري. اها هڪ تاريخي گهڙي هئي ۽ ٻنهي وڏين سياسي پارٽين جي نئين قيادت هڪ ٻئي جي ويجهو اچي رهي هئي.
پي ڊي ايم جي پليٽ فارم تان مريم نواز جو جارحاڻو انداز خاص ڌيان جو مرڪز رهيو. گوجرانوالا جلسي ۾ جڏهن نواز شريف هڪ وڊيو خطاب ذريعي ان وقت جي فوجي آفيسرن تي تنقيد ڪئي ته مريم نواز ان کي اڳتي وڌايو ۽ پنهنجي والد جي اسٽيبلشمينٽ مخالف انداز کي پارٽيءَ جو داستان بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ڪڏهن ڪڏهن مريم نواز به ڪجهه عرصي تائين خاموشي اختيار ڪندي هئي. تجزيه نگارن موجب هي اهو وقت هوندو جڏهن شھباز شريف سمجهھ طرز سياست ۾ سرگرم هو. عمران خان جي حڪومت ختم ٿيڻ کانپوءِ جولاءِ 2022 ۾ پنجاب جي 20 صوبائي تڪن تي ٿيندڙ ضمني چونڊن ۾ مريم نواز جي سياسي ڪردار تي سڀني جون نظرون هيون. مريم نواز پنھنجي ڀرپور طريقي سان چونڊ مھم هلائي ۽ پارٽي جو منشور ووٽرن تائين پھچايو. پاناما ليڪس وارو معاملو هجي، احتساب عدالتن جا چڪر هجن يا جيلن جون سختيون، نواز شريف جي بيماري هجي يا ڪلثوم نواز جي بيماري کانپوءِ لاڏاڻو هجي، پي ڊي ايم جي احتجاجي تحريڪ هجي يا لانگ مارچ ۽ جلوس، مريم نواز ئي ڪئي آهي. هر شيءِ هر مرحلي تي، پاڻ کي جڳهه تي تسليم ڪيو. مشرف جي اقتدار تي قبضي کان پوءِ ڪلثوم نواز جي سياسي ڪردار نواز شريف کي پاڪستان مان سعودي عرب آندو ۽ اهڙي طرح تازو ئي مريم نواز جي سياسي ڪردار نواز شريف جي غير موجودگي ۾ پارٽيءَ کي سنڀالي ورتو ۽ سندس واپسيءَ جو رستو هموار ڪيو. ان ڳالهه کان انڪار ڪرڻ ناممڪن آهي ته نواز شريف لنڊن مان واپس آيو ته هو چوٿون ڀيرو وزيراعظم بڻيو، پر جڏهن نواز شريف جي واپسي جون ڳالهيون ٿيون ته ڪجهه حلقن ۾ اهو تاثر به پيو ته نواز شريف چوٿون ڀيرو وزيراعظم ناهي رهيو. وقت ٿيندو ۽ وزارت عظميٰ لاءِ بهترين اميدوار شهباز شريف هوندو، پر نواز شريف جي موجودگيءَ ۾ اهو ممڪن نظر نه آيو.
پارٽي ۽ خاندان جي اندر ڪا به ورهاست نه هئي جنهن جي بنياد تي اهو سمجهيو ويو ته نواز شريف بدران شھباز شريف وزيراعظم ٿيندو. تنھن هوندي به ان تاثر کان منھن موڙڻ مشڪل هوندو جڏهن اهو چيو ويندو هو ته اسٽيبلشمينٽ کي نواز شريف نه، پر شھباز شريف سان اقتدار ۾ آرام محسوس ٿيو. ان ڪري جڏهن اسٽيبلشمينٽ جي پسند ۽ ناپسند جو معاملو آيو ته شھباز شريف وزارت عظميٰ لاءِ موزون اميدوار نظر آيو، پر اهو يقيناً هڪ منفرد واقعو آهي ته نواز شريف جو خاندان جيڪو وفاقي سياست ڪندو رهيو آهي ۽ شھباز شريف جو خاندان صوبائي سياست ڪندو رهيو آهي، اهو هاڻي تبديل ٿي چڪو آهي.
پوءِ اها تبديلي حادثاتي آهي يا ڪنهن منصوبي جو نتيجو؟
تجزيا نگارن جو چوڻ آهي ته شريف خاندان وٽ اقتدار جي ورهاست يا تبديليءَ جو ڪو به فارمولو يا پلان نه هو. ڪير ڪٿي حڪمراني ڪندو، اهي سڀ فيصلا انهن جا پنھنجا آهن. نواز شريف جي وطن واپسي ۽ ووٽرن کي مشغول ڪرڻ پارٽيءَ جو گڏيل مقصد هو ۽ پنجاب ۾ وڃايل ميدان ٻيھر حاصل ڪرڻ به ضروري هو. بھرحال ان تبديلي جو سبب ميان نواز شريف جي بيماري ۽ شهباز شريف جي اسٽيبلشمينٽ سان قربت کي قرار ڏئي ٿو. سندس چوڻ آهي ته نواز شريف جي صحت جو به مسئلو آهي. چونڊ مهم دوران به هو ايترو سرگرم نظر نه آيو، پر پنهنجي ڌيءَ کي ووٽرن کي خطاب ڪرڻ جو وڌيڪ موقعو ڏيندو رهيو.
گذريل ڏيڍ سال تي نظر وجهون ته شھباز شريف اسٽيبلشمينٽ لاءِ نواز شريف کان بھتر ثابت ٿيو آهي. شھباز شريف جا ماضي ۾ به اسٽيبلشمينٽ سان سٺا لاڳاپا رهيا آهن. پوءِ اسٽيبلشمينٽ کي سٺي مئنيجر جي ضرورت آهي ۽ شھباز شريف اهو ثابت ڪري ڏيکاريو. شھباز شريف جو هڪ پاسو جنھن کي نظرانداز نه ڪيو وڃي اهو اهو آهي ته هن ڪيترن ئي پارٽين کي PDM جي پليٽ فارم تان متحد ڪري ان کي اسٽيبلشمينٽ جو انتخاب بڻايو. مريم نواز لاءِ پنجاب جي وڏي وزير جو ڪهڙو وڏو چئلينج آهي هاڻوڪي اليڪشن اهو واضح ڪري ڇڏيو آهي ته پنجاب جي سياست تبديل ٿي وئي آهي. اهو هاڻي پراڻو فيشن ناهي رهيو ۽ ووٽر هاڻي ڪنهن مقرر قاعدي جي تابع نه رهيو آهي. هڪ نئون نسل اڀري چڪو آهي جيڪو پراڻن سياستدانن کي وڌيڪ موقعا ڏيڻ جي حق ۾ نظر نٿو اچي. ان صورتحال ۾ پنجاب جي سياست مسلم ليگ ن لاءِ چئلينج بڻجي وئي آهي. هن اليڪشن ۾ مسلم ليگ ن پنجاب جي سطح تي به ڪيترن ئي محاذن کي منھن ڏئي رهي آهي.
جيڪڏهن ڏٺو وڃي ته مريم نواز پنجاب جي سياست ۾ ڪا نئين ڳالهه ناهي. مريم نواز کان علاوه حمزه شھباز به پنجاب ۾ چوائس هو، پر ڊاڪٽر سيد جعفر احمد مريم نواز جي وڏي وزير ٿيڻ کي شريف خاندان ۽ پارٽي لاءِ بھترين موقعو سمجهي ٿو. سندس چوڻ هو ته مريم نواز پنجاب ۾ حمزه شھباز کان وڌيڪ بھتر انتخاب آهي. سياست به هڪ شخصيت جو منظرنامو آهي. مريم نواز جو پنجاب جي ليول تي اچڻ خود ن ليگ جي سياست لاءِ سٺو هوندو. مريم نواز لاءِ پنجاب هڪ کليل ميدان آهي، اسان کي پاڻ کي ڪرپشن جي تاثر کان بچائڻو آهي، اسان کي بھتر حڪمراني اختيار ڪرڻي آهي ۽ نوجوان نسل ۾ پاڻ کي وڌيڪ متحرڪ ڪرڻو پوندو. هي مريم لاءِ هڪ موقعو آهي ته هو پنهنجي ۽ پارٽي جي تصوير کي بھتر بڻائي. ڪجهه حلقن طرفان مريم نواز جي حوالي سان هڪ تنقيد اها به ڪئي پئي وڃي ته شريف خاندان پنجاب جي وڏي وزير سميت اهم عھدن تي فائز خاندان کي ٻاهر نه ڪڍي سگهيو آهي، ان حوالي سان ڪجهھ حلقن طرفان مريم نواز کي به زنده رکيو پيو وڃي. ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاهي کان پوءِ پارٽيءَ جي باني ڪيترن ئي شخصيتن کي ڏيڻ جو سوچيو ويو، پر آخرڪار بيگم نصرت ڀٽو پارٽي هلائي. ان مان اندازو ڪري سگهجي ٿو تہ پاڪستان جي سياست خاندانن جي چوڌاري گهمي رهي آهي. مولانا فضل الرحمان جو خاندان هجي يا شاهه محمود قريشي جو ملتان ۾. اڳتي هلي هر حلقي ۾ وڃو، خانداني سياست نظر ايندي. شريف خاندان ۾ ڪلثوم نواز جي جدوجھد هجي يا هاڻوڪي دور ۾ مريم نواز جو ڪردار، خاندان ئي پارٽي کي منظم ڪرڻ جو وسيلو رهيو آهي، پر ان صورتحال ۾ نواز شريف جو ڪردار ڪهڙو هوندو؟ ان سلسلي ۾ ڊاڪٽر سندس صحت جا مسئلا آهن. ٻيو ته سياست مختلف آهي جڏهن آفيس ۾ ويھڻ جي ڳالهه آهي ۽ آفيس کان ٻاهر ويھڻ وقت مختلف آهي. آفيس کان ٻاهر ويهڻ سان بهتر سياست ڪري سگهجي ٿي.