تيل جي طاقت آمريڪا کي جهڪائي ڇڏيندي!؟

دنيا جي تاريخ ان حقيقت جي شاهد آهي ته وڏيون جنگيون اڪثر نظريي جي نالي تي وڙهيون وينديون آهن، پر انهن جي پويان اصل محرڪ طاقت، وسيلا ۽ معيشت هجن ٿا. موجوده عالمي صورتحال پڻ هڪ اهڙي تصوير پيش ڪري رهي آهي جتي ايران خلاف آمريڪا ۽ اسرائيل جي جارحاڻي ڪاررواين نه رڳو وچ اوڀر کي هڪ ڀيرو ٻيهر جنگ جي ڪناري تي بيهاري ڇڏيو آهي، پر عالمي سياست ۾ هڪ نئين ڇڪتاڻ کي به جنم ڏنو آهي. عالمي سطح تي هي تڪرار سيڪيورٽي، ايٽمي پروگرام يا علاقائي اثر و رسوخ جي چوڌاري ڦري ٿو، پر جيڪڏهن اسان هن جنگ تي گهري نظر وجهون ٿا ته هن سڄي تڪرار جو مرڪز تيل، عالمي معيشت ۽ وڏين طاقتن جي وچ ۾ بالادستي جي جنگ هلي رهي آهي. ايران تي اسرائيلي حملن ۽ آمريڪا جي کليل حمايت هڪ ڀيرو ٻيهر خطي کي عدم استحڪام ڏانهن ڌڪي ڇڏيو آهي. اسرائيل ڊگهي عرصي کان ايران جي ايٽمي پروگرام کي پاڻ لاءِ خطرو سمجهي رهيو آهي ۽ ان بنياد تي ايران اندر مختلف وقتن تي سائبر حملن، سائنسدانن جي قتل ۽ فوجي تنصيبات تي حملن جا الزام پڻ لڳايا ويا آهن. تازي تڪرار ۾ ساڳيو بيان ورجايو پيو وڃي ته ايران جي ايٽمي عزائم کي روڪيو وڃي، پر سچ اهو آهي ته هن تڪرار جون پاڙون ان کان تمام گهڻيون آهن. وچ اوڀر هڪ اهڙو علائقو آهي جنهن ۾ دنيا جا سڀ کان وڏا تيل جا ذخيرا آهن. عالمي معيشت جي وڏين طاقتن هميشه هن علائقي ۾ اثر رسوخ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. آمريڪا گذريل ڪيترن ئي ڏهاڪن کان هن علائقي ۾ هڪ اهم کيل کيڏي رهيو آهي. ان 1990 کان وٺي علائقي ۾ پنهنجي فوجي ۽ سياسي موجودگي برقرار رکي آهي. عراق جنگ، افغانستان ۾ ڊگهي جنگ ۽ شام جي بحران سميت لبنان ۽ يمن جا ڪيترائي واقعا هن حڪمت عملي جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. ايران سڄي علائقي ۾ واحد وڏي طاقت آهي جيڪو کليل طور تي آمريڪي اثر رسوخ کي چئلينج ڪري ٿو. اهو ئي سبب آهي ته ايران هميشه واشنگٽن لاءِ هڪ وڏو اسٽريٽجڪ مسئلو رهيو آهي. اسرائيل ايران کي پنهنجو سڀ کان وڏو خطرو پڻ سمجهي ٿو. اسرائيلي قيادت جو چوڻ آهي ته ايران نه رڳو ان جي وجود کي تسليم نٿو ڪري، پر خطي ۾ انهن گروهن جي حمايت پڻ ڪري ٿو جيڪي اسرائيل خلاف سرگرم آهن. هن پسمنظر ۾ اسرائيل ۽ ايران جي وچ ۾ دشمني صرف سفارتي يا سياسي نه آهي، پر ان جو هڪ فوجي پهلو به آهي. بهرحال، سوال اهو آهي ته ڇا هي تڪرار واقعي صرف اسرائيل ۽ ايران جي وچ ۾ آهي يا ان جي پويان وڏين عالمي طاقتن جي وچ ۾ ڪا دشمني آهي؟ تازو ايران جي هرمز کولڻ جي پيشڪش، پر هڪ خطرناڪ شرط سان: “صرف چيني يوآن!” هن جنگ جو شايد سڀ کان اهم ۽ خطرناڪ جملو سامهون اچي چڪو آهي، پر حيران ڪندڙ ڳالهه اها آهي ته عالمي آئل مارڪيٽ اڃان تائين ان کي مڪمل طور سنجيدگي سان نه ورتو آهي. سي اين اين (CNN) جي هڪ رپورٽ مطابق هڪ اعليٰ ايراني اهلڪار چيو آهي ته تهران آبنائي هرمز مان ڪجهه آئل ٽينڪر کي گذرڻ جي اجازت ڏيڻ تي غور ڪري رهيو آهي، پر هڪ شرط تي: تيل جي واپار صرف چيني يوآن (Yuan) ۾ ٿيندي! نه ڊالر ۾… نه يورو ۾… صرف يوآن ۾!

33 ڪلو ميٽر ويڪرو اهو سامونڊي رستو، جتان دنيا جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو تيل گذري ٿو، جنهن کي کولڻ لاءِ آمريڪا خارگ آئلينڊ (Kharg Island) تي حملا ڪيا هئا، هاڻي اهو رستو دنيا لاءِ هڪ نئين شرط سان کولڻ جي ڳالهه ٿي رهي آهي. ڪرنسي تبديل ڪريو! 52 سالن پراڻو پيٽرو ڊالر نظام ختم ٿيڻ وارو آهي. 1974ع ۾ سعودي عرب ۽ آمريڪا وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو هو، جنهن تحت سعودي عرب پنهنجو تيل صرف ڊالر ۾ وڪڻڻ جو واعدو ڪيو ۽ بدلي ۾ آمريڪا فوجي تحفظ فراهم ڪندو. ان ڏينهن کان “پيٽرو ڊالر سسٽم” پيدا ٿيو. ان نظام جو مطلب اهو ٿيو ته دنيا ۾ تيل جي خريد و فروخت ڊالر ۾ ٿيندي. هر ملڪ جي سينٽرل بئنڪ کي ڊالر جا ذخيرا رکڻا پوندا. ڇو ته تيل خريد ڪرڻ لاءِ ڊالر ضروري آهي اهو ئي نظام آمريڪا جي عالمي مالي طاقت (Financial Hegemony) جو بنياد بڻيو. هاڻي ايران خليج جي سڀ کان اهم سامونڊي رستي تي بيهي اهو نظام چيني يوآن سان تبديل ڪرڻ جي ڳالهه ڪري رهيو آهي. چين اڳ ئي هن ماڊل تي ڪم ڪري رهيو آهي. ايران جو تقريبن 80 کان 90 سيڪڙو تيل جيڪو چين وڃي ٿو، اهو يوآن ۾ يا چين جي CIPS (Cross-Border Interbank Payment System) ذريعي خريد ڪيو ويندو آهي. 2025ع ۾ CIPS ذريعي تقريبن 175 ٽريلين يوآن (تقريبن 24.5 ٽريلين ڊالر) جون ٽرانزيڪشن ٿيون، جيڪي گذريل سال کان 43 سيڪڙو وڌيڪ هيون. جڏهن هرمز جي صورتحال سبب ڪيترائي عالمي جهاز ڦاٿل يا متاثر ٿيا آهن، ان دوران ايران جي Shadow Fleet خاموشي سان لکين بيرل تيل چين پهچائي رهي آهي. يعني چين يوآن ۾ ادائگي ڪري ٿو چين جا ٽينڪر آزادي سان هلن ٿا ۽ باقي دنيا مسئلن ۾ ڦاٿل آهي. هاڻي تيل جي مارڪيٽ ٻن حصن ۾ ورهايل آهي. ان سان گڏ هاڻي هڪ نئون منظرنامو پيدا ٿي رهيو آهي هڪ يوآن وارو تيل چين ۽ BRICS ملڪن لاءِ ۽ اهو به گهٽ قيمت تي (برينٽ کان 9 کان 12 ڊالر سستو) ۽ ٻيو ڊالر وارو تيل يعني مغربي ملڪن لاءِ، جنهن تي جنگي خطري سبب وڌيڪ انشورنس ۽ قيمت لڳندي يعني، هڪ ئي تيل، پر ٻه قيمتون هونديون هڪ ئي سامونڊي رستو پر ٻه ڪرنسين جو نظام نتيجي طور هُرمز صرف جهازن لاءِ نه پيو کلي، پر اهو شايد چيني يوآن لاءِ کلي رهيو آهي ۽ اهو 52 سالن پراڻو پيٽرو ڊالر نظام جنهن تي عالمي توانائي واپار بيٺل آهي، هاڻي هڪ وڏي جيو پوليٽيڪل ٽڪراءَ سان منهن ڏئي رهيو آهي. توهان جو ڇا خيال آهي؟ ڇا آمريڪا ڊالر کي بچائڻ لاءِ چين يا برڪس ملڪن تي وڌيڪ معاشي پابنديون لڳائيندو يا پوءِ هي نئين ڪرنسي جنگ اڳ ئي نئون عالمي نظام ٺاهڻ شروع ڪري چڪي آهي؟ حقيقت ۾ موجوده عالمي منظرنامي ۾ اصل مقابلو آمريڪا ۽ چين جي وچ ۾ آهي. چين گذريل ٻن ڏهاڪن ۾ هڪ معاشي طاقت طور اڀري آيو آهي ۽ ان جي معيشت مسلسل وڌي رهي آهي. چين جي صنعتي ترقي ۽ وڌندڙ توانائي جي ضرورت ان کي وچ اوڀر جي تيل ڏانهن وٺي وڃي ٿي. ايران چين لاءِ توانائي جو هڪ اهم ذريعو آهي ۽ ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ اقتصادي ۽ اسٽريٽجڪ تعاون تيزي سان وڌي رهيو آهي. چين ايران سان ڊگهي مدي وارا معاشي معاهدا پڻ ڪيا آهن جن جي تحت توانائي، انفرااسٽرڪچر ۽ واپاري شعبن ۾ وڏي پيماني تي سيڙپڪاري ڪئي پئي وڃي. هي اهو پهلو آهي جيڪو آمريڪا کي سڀ کان وڌيڪ پريشان ڪري ٿو. واشنگٽن جو خيال آهي ته جيڪڏهن چين کي وچ اوڀر جي تيل تائين آزاد رسائي جاري رهي ته عالمي معيشت ۾ ان جو اثر وڌيڪ وڌي ويندو. اهو ئي سبب آهي ته آمريڪا معاشي پابندين ذريعي ايران جي معيشت کي ڪمزور ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي ته ان کي عالمي نظام ۾ الڳ ڪرڻ گهرجي. جيڪڏهن ايران ۾ اهڙي حڪومت قائم ٿئي ٿي جيڪا آمريڪا يا مغربي ملڪن جي ويجهو هجي، ته نه رڳو ايران جي تيل تي مغرب جو اثر وڌندو، پر چين لاءِ توانائي جا ذريعا به محدود ٿي سگهن ٿا. اهو ئي سبب آهي ته ايران ۽ اسرائيل جي حملي تي دٻاءُ اصل ۾ هڪ وسيع جيو پوليٽيڪل حڪمت عملي جو حصو آهي. آمريڪا ۽ چين سڌي جنگ کان پاسو ڪن ٿا ڇاڪاڻ ته ٻئي ايٽمي طاقتون آهن ۽ اهڙي جنگ پوري دنيا کي تباهي ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي. ان جي بدران، وڏيون طاقتون مختلف علائقن ۾ اڻ سڌي طرح اثر انداز ٿيڻ لاءِ مقابلو ڪن ٿيون. وچ اوڀر هن عالمي اڻ سڌي مقابلي لاءِ هڪ اهم ميدان بڻجي چڪو آهي.