عظيم مسلم اڳواڻ ذوالفقار علي ڀٽو

ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان جي سياسي تاريخ جو اهو روشن نالو آهي، جنهن پنهنجي ذهانت، بهادري ۽ عوامي سوچ سان نه رڳو ملڪ اندر، پر عالمي سطح تي به پنهنجي سڃاڻپ جو جهنڊو بلند ڪيو. سندس سياسي ڪيريئر ۽ عالمي مڃتا جا ڪارڻ ڪيترن ئي پاسن تي پکڙيل آهن، جن کي سمجهڻ لاءِ سندس زندگيءَ جي مختلف مرحلن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي. ذوالفقار علي ڀٽو جو جنم 5 جنوري 1928ع تي لاڙڪاڻي ۾ هڪ بااثر زميندار خاندان ۾ ٿيو. هن اعليٰ تعليم University of California, Berkeley ۽ University of Oxford  مان حاصل ڪئي، جتي هن قانون ۽ سياسي سائنس ۾ مهارت حاصل ڪئي. اها تعليم سندس فڪري پختگيءَ جو بنياد بڻجي، جنهن بعد ۾ سندس سياسي سفر کي مضبوط بڻايو. سندس سياسي ڪيريئر جي شروعات ايوب خان جي دور حڪومت ۾ ٿي، جتي هن پرڏيهي وزير جي حيثيت سان ڪم ڪيو. ان وقت ۾ ڀٽو صاحب پاڪستان جي خارجه پاليسيءَ کي نئون رخ ڏنو، خاص ڪري چين سان ويجهڙائي وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪوششن سان چين ۽ پاڪستان جا لاڳاپا مضبوط ٿيا، جيڪي اڄ تائين ٻنهي ملڪن جي دوستيءَ جو بنياد آهن.

1965ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران، ڀٽو صاحب جي جرئت منداڻي موقف ۽ قومپرستيءَ واري سوچ کيس عوام ۾ مقبول بڻايو، پر Tashkent Agreement  کانپوءِ، جڏهن هن ايوب خان کان اختلاف ڪيو ته هن وزارت ڇڏي ۽ عوامي سياست ۾ قدم رکيو. اهو قدم سندس سياسي زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿيو. 1967ع ۾ ڀٽو صاحب پاڪستان پيپلز پارٽي جو بنياد وڌو، جنهن جو نعرو “روٽي، ڪپڙا ۽ مڪان” هو. هن نعري عام ماڻهوءَ جي دلين ۾ گهر ڪري ورتو ۽ ڀٽو صاحب کي غريبن جو اڳواڻ بڻائي ڇڏيو. 1970ع جي عام چونڊن ۾، پيپلزپارٽي مغربي پاڪستان ۾ وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن بعد ڀٽو صاحب ملڪ جي قيادت سنڀالي. 1971ع ۾ ملڪ جي ڏکين حالتن کانپوءِ ڀٽو صاحب پاڪستان جي صدارت سنڀالي ۽ پوءِ 1973ع ۾ ملڪ جو پهريون چونڊيل وزيراعظم بڻيو. هن دور ۾، هن ڪيترائي اهم قدم کنيا، جن مان سڀ کان اهم 1973 Constitution of Pakistan  جو نفاذ هو. هي آئين اڄ تائين پاڪستان جي رياستي ڍانچي جو بنياد آهي، جيڪو جمهوريت، انساني حقن ۽ وفاقي نظام کي مضبوط ڪري ٿو. ڀٽو صاحب قومي ادارن جي تعمير ۽ خود مختياريءَ لاءِ به ڪم ڪيو. هن صنعتن کي قومي ملڪيت ۾ وٺڻ (Nationalization)  جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو مقصد معاشي برابري پيدا ڪرڻ هو. جيتوڻيڪ هن پاليسي تي تنقيد به ٿي، پر ان سان غريب طبقي کي ڪجهه حد تائين سهارو مليو. عالمي سطح تي، ڀٽو صاحب هڪ مضبوط ۽ خوددار اڳواڻ طور سڃاتو ويو. هن اسلامي ملڪن کي گڏ ڪرڻ لاءِ 1974ع ۾ اسلامي سربراهي ڪانفرنس 1974 ڪوٺائي، جنهن ۾ ڪيترن ئي اسلامي ملڪن جي اڳواڻن شرڪت ڪئي. هن ڪانفرنس پاڪستان کي اسلامي دنيا ۾ هڪ اهم حيثيت ڏني. ڀٽو صاحب جي عالمي مڃتا جو هڪ وڏو سبب سندس جرئت منداڻو ۽ خود مختيار خارجه پاليسي هئي. هن آمريڪا ۽ ٻين وڏين طاقتن جي دٻاءُ کي منهن ڏيندي، پاڪستان جي خود مختياريءَ کي اوليت ڏني. سندس اهو قول مشهور آهي ته “اسان گاھه کائينداسين، پر ايٽم بم ٺاهينداسين”، جيڪو پاڪستان جي ايٽمي پروگرام جي شروعات جو اظهار هو. سندس شخصيت ۾ قيادت، علم ۽ جذبي جو اهڙو ميلاپ هو، جيڪو کيس ٻين اڳواڻن کان منفرد بڻائيندو هو. هو نه رڳو هڪ سياستدان، پر هڪ مفڪر، قانوندان ۽ عوامي اڳواڻ هو. سندس تقريرون، سندس انداز ۽ سندس عوام سان ويجهڙائي کيس هڪ ڪرشماتي ليڊر بڻايو.

ذوالفقار علي ڀٽو جي سياسي خدمتن سان گڏ سندس مذهبي خدمتون به پاڪستان جي تاريخ ۾ هڪ نمايان حيثيت رکن ٿيون. هن نه رڳو هڪ سياسي اڳواڻ طور ملڪ جي قيادت ڪئي، پر اسلامي سڃاڻپ کي مضبوط ڪرڻ لاءِ به اهم قدم کنيا، جيڪي اڄ تائين ياد ڪيا وڃن ٿا. ڀٽو صاحب جي مذهبي خدمتن مان سڀ کان اهم ڪارنامو 1973ع جي آئين ۾ اسلامي اصولن کي شامل ڪرڻ آهي. 1973 Constitution of Pakistan  ۾ واضح طور تي اهو طئي ڪيو ويو ته پاڪستان هڪ اسلامي جمهوريه آهي، جتي قرآن ۽ سنت کي قانون سازيءَ جو بنياد بڻايو ويندو. هن آئين ۾ اسلامي نظريي جي حفاظت، اسلامي طريقن مطابق زندگي گذارڻ ۽ مسلمانن لاءِ ديني آزاديءَ کي يقيني بڻايو ويو. ڀٽو صاحب اسلامي دنيا جي اتحاد لاءِ به وڏو ڪردار ادا ڪيو. 1974ع ۾ هن لاهور ۾ اسلامي سربراهي ڪانفرنس 1974 ڪوٺائي، جنهن ۾ ڪيترن ئي اسلامي ملڪن جي سربراهن شرڪت ڪئي. هن ڪانفرنس اسلامي ملڪن کي هڪ پليٽ فارم تي گڏ ڪيو ۽ امتِ مسلمه جي اتحاد جو عملي اظهار بڻي. ان موقعي تي پاڪستان کي اسلامي دنيا ۾ قيادت جي حيثيت حاصل ٿي، جيڪا ڀٽو صاحب جي بصيرت ۽ حڪمت عمليءَ جو نتيجو هئي. سندس دور ۾ جمعي جي ڏينهن کي هفتيوار موڪل قرار ڏيڻ به هڪ اهم مذهبي قدم هو، جنهن سان مسلمانن کي عبادت ۽ اجتماعي نماز لاءِ سهولت ملي. ان سان گڏ شراب تي پابندي لڳائڻ ۽ جوا جهڙين غير اسلامي سرگرمين کي محدود ڪرڻ جا قدم به کنيا ويا، جيڪي اسلامي معاشري جي قيام ڏانهن اهم اڳڀرائي هئا. ڀٽو صاحب پارليامينٽ ذريعي هڪ اهم فيصلو پڻ ڪرايو، جنهن ۾ قادياني جماعت کي غير مسلم قرار ڏنو ويو. هي فيصلو اسلامي عقيدي جي حفاظت لاءِ اهم سمجهيو ويو ۽ ان سان گڏ عوامي مطالبن کي به مڃتا ملي. هن عمل سان ڀٽو صاحب پاڻ کي اسلامي جذبات سان ويجهو رکيو ۽ عوامي خواهشن جو احترام ڪيو. ڀٽو صاحب اسلامي تعليم جي واڌ ويجهه لاءِ به قدم کنيا. هن اسلامي نظرياتي ڪائونسل کي فعال بڻايو ۽ اسلامي تعليم کي نصاب ۾ شامل ڪرڻ تي زور ڏنو. ان سان گڏ، هن علماءَ ۽ ديني اسڪالرن کي به قومي معاملن ۾ مشوري لاءِ شامل ڪيو، جنهن سان ديني ۽ رياستي معاملن ۾ هم آهنگي پيدا ٿي. عالمي سطح تي ڀٽو صاحب فلسطين ۽ ٻين مسلم ملڪن جي مسئلن تي به آواز اٿاريو. هن فلسطين جي عوام جي حقن جي حمايت ڪئي ۽ اسلامي ملڪن کي گڏجي انهن مسئلن جي حل لاءِ ڪوشش ڪرڻ جي تلقين ڪئي. سندس اها پاليسي اسلامي اخوت ۽ ڀائيچاري جي عڪاسي ڪري ٿي.

نتيجي طور ذوالفقار علي ڀٽو جون مذهبي خدمتون سندس سياسي زندگيءَ جو اهم حصو آهن. هن اسلامي اصولن کي رياستي ڍانچي ۾ شامل ڪري، اسلامي دنيا کي ويجهو آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. ذوالفقار علي ڀٽو جي شخصيت جو هڪ نمايان پهلو سندس بي خوفي، بهادري ۽ عالمي فورمن تي وڏين طاقتن آڏو بيباڪ موقف اختيار ڪرڻ هو. هن نه رڳو پاڪستان جي وقار جو دفاع ڪيو، پر عالمي سياست ۾ به هڪ خوددار اڳواڻ طور پنهنجو نقش ڇڏيو. سندس اهڙي بي ڊپي دليري جا ڪجهه اهم مثال هيٺ پيش ڪجن ٿا:

(1) گڏيل قومن ۾ جراتمند تقرير: 1971ع ۾ يونائيٽيڊ نيشنز جي سلامتي ڪائونسل ۾، جڏهن پاڪستان جي معاملي تي بحث هلي رهيو هو، ڀٽو صاحب هڪ تاريخي تقرير ڪئي. جڏهن حالتون پاڪستان خلاف ٿيندي ڏٺائين ته هن اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪندي پنهنجو خطاب اڌ ۾ ڇڏي ڏنو ۽ چيو: “مان هتي ويهي پنهنجي قوم جي ذلت برداشت نٿو ڪري سگهان!” هي عمل عالمي سطح تي سندس غيرت ۽ جرئت جو وڏو مثال بڻيو. (2) آمريڪا کي للڪارڻ: ڀٽو صاحب آمريڪي دٻاءُ کي به کلي طرح رد ڪيو. جڏهن يونائيٽيڊ اسٽيٽس پاڪستان کي ايٽمي پروگرام روڪڻ لاءِ دٻاءُ وڌو ته ڀٽو صاحب صاف لفظن ۾ چيو: “اسان گاھه کائينداسين، پر پنهنجو دفاع مضبوط ڪنداسين!” هي بيان سندس قومي خود مختياريءَ تي اٽل موقف کي ظاهر ڪري ٿو. (3) اسلامي دنيا جي قيادت: 1974ع ۾ اسلامي سربراهي ڪانفرنس دوران، ڀٽو صاحب نه صرف اسلامي ملڪن کي هڪ پليٽ فارم تي گڏ ڪيو، پر وڏين عالمي طاقتن کي اهو پيغام ڏنو ته اسلامي دنيا هاڻي متحد ٿي پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندي. هن ڪانفرنس ۾ سندس قيادت ۽ بيباڪي عالمي سطح تي ساراهي وئي. (4) چين سان دوستي ۽ عالمي توازن: ڀٽو صاحب چين سان ويجهڙائي وڌائي، جيڪا ان وقت هڪ جرئت وارو قدم هو. ڇو ته دنيا ٻن بلاڪن ۾ ورهايل هئي. هن مغربي ملڪن جي ناراضگيءَ جي باوجود، چين سان مضبوط لاڳاپا قائم ڪيا، جنهن سان پاڪستان کي عالمي سياست ۾ نئون توازن مليو. (5) فلسطين جي حمايت: ڀٽو صاحب فلسطين جي مسئلي تي به کلي طرح ڳالهائيندو رهيو. هن عالمي فورمن تي اسرائيل جي پاليسين تي تنقيد ڪئي ۽ فلسطينين جي حق ۾ آواز اٿاريو، جيڪو ان وقت وڏي جرئت وارو قدم هو. (6) تاشقند معاهدي تي اختلاف: Tashkent Agreement  کانپوءِ، جڏهن کيس محسوس ٿيو ته پاڪستان جا مفاد متاثر ٿيا آهن ته هن پنهنجي ئي حڪومت خلاف آواز اٿاريو ۽ وزارت ڇڏي ڏني. اهو قدم به سندس اصولي سياست ۽ بي خوفي جو ثبوت آهي. ذوالفقار علي ڀٽو جي بي خوفي کيس هڪ اهڙو عالمي اڳواڻ بڻايو، جنهن وڏين طاقتن آڏو به سچ ڳالهائڻ کان نه گهٻرايو. هن پنهنجي قوم جي وقار، خود مختياري ۽ حقن لاءِ هر فورم تي آواز بلند ڪيو. سندس اهڙا مثال اڄ به پاڪستان جي سياست لاءِ حوصلو ۽ همت جو سرچشمو آهن ۽ سندس شخصيت کي هڪ بهادر، خوددار ۽ بااصول اڳواڻ طور امر بڻائين ٿا.

4 اپريل 1979ع، اهو ڏينهن جڏهن ڀٽو جي حياتيءَ جو باب بند ٿيو، پر سندس بهادريءَ جي بقا جو باب کليو. سندس شهادت، سچ جي سرخروئي ۽ صبر جي سچائيءَ جو ثبوت بڻجي تاريخ ۾ ثبت ٿي وئي. هو جسماني طور جدا ٿيو، پر سندس فڪر، فلسفو ۽ فداڪاري اڄ به زنده آهي. ڀٽو هڪ فڪر جو فانوس، فخر جو فصل ۽ فداڪاريءَ جو فسانو هو. سندس زندگي، سياست ۽ شهادت سڀئي سبق سان سرشار آهن. هن قوم کي حوصلو، همت ۽ حق جي راهه ڏني. اڄ جڏهن اسين سندس شخصيت کي ياد ڪريون ٿا ته محسوس ٿئي ٿو ته ڀٽو رڳو هڪ نالو نه، پر هڪ نظريو آهي، اهڙو نظريو، جيڪو انسانيت، انصاف ۽ اسلام جي اصولن سان جڙيل آهي. ڀٽو بهادر، بيباڪ ۽ بي مثال مسلم ليڊر جنهن جي ياد، جنهن جي قرباني هميشه قوم جي قلب ۾ قائم رهندي.