اکر ڪٿا: پنهنجي گذريل ڪَلَ جي تجُربن جي بُنيادَ تي اڄُ جو نِرماڻُ

زندگي هڪ سندر ڪويتا آهي، پر ڪويتا زندگي ناهي. مانوَتا جي دهليز تي دَستڪُ ڏيندڙُ ڀاوَ-ڀِنلن… شبدن جو سموهُ جڏهن پاٺڪ کي پڙهڻ بعد سوچڻ تي مجبور ڪري ته سچ ڪري ڄاڻجي ته شايد رچنا جو وجود ۾ اچڻ جو اهوئي  ‘ڪارڻ’ آهي جو شبد کي ارٿ ڏيڻ ۾ پريپورڻ… آهي.

ادب جي ڪهڙي به صنف هجي اُها ليکڪ جي قلم جي تيورن ۽ طاقت سان پنهنجو پريچيه… خود پاڻ ئي ڏيندو آهي. آچاريه رامچندر شُڪل جو چوڻ آهي ته “ناد سوندريه سان ڪويتا جي عمر وڌنڌي آهي.” ڀارتيه آچاريه ممٽ پڻ لکيو آهي ته “اهڙي شبد ۽ ارٿ کي ڪويتا ٿو چئجي، جنهن ۾ دوش نه هجن، گڻ ۽ النڪار هجن، ڪڏهن ڪڏهن نه به هجن” ڪُلُ ملائي ڪنهن دلڪش جذبي يا خيال جو دلڪش اِظهارُ ‘ڪويتا’ آهي.”

اهڙين ڪويتائن جو سنگره ‘اکر ڪٿا’ جي روپ ۾ منجري عام تي آڻڻ جو سڦل پرياس ڪيو آهي شري نند جويريءَ؛ جن جي رچناتمڪ اورجا… سان واقف ٿيندي، پد-پد مان اُنهن جي شخصيت جي قد سان پاٺڪ روبرو ٿو ٿئي.

نٿو ڄاڻان مان/ڪنهن جو انش آهي.

هيءُ شبد جو جنڪ/نشبد

شايد ڇايا آهي/اُن جي

جنهن اَنام کي/نانءُ ڏنو آهي. (ص. 23 تي)

اکر اکر ۾ ماٺ جي جهنڪار ٻڌڻ ۾ ٿي اچي. ان ماٺ کي شبد روپي ارٿ ڏيئي انتر من جي احساسن کي اڀيويڪت… ڪيو آهي. ڪٿي ڪٿي ته شبد ۽ ارٿ ايتري قدر ايڪا ڪار ٿي سامهون ٿا اچن جو پڙهڻ سان اهو آڀاس ٿو ٿئي ته رچنا ڪار اَرٿُ ئي لکيو آهي. جويري صاحب جي سوچ شبدن ۾ پاڻ کي پڌرو ڪري پاڻ کي پنهنجي وشواس ۽ اوشواس جي چڪروهيو ۾ جڪڙڻ لاءِ شبدن جو ڄار وِڇايو آهي.

جڏهن اَرٿُ/اَرٿَ هيڻ ٿي پوي ٿو

اِڪَ اَرٿي شبدُ/ٻهو اَرٿي نشبدُ ٿي پوي ٿو

سگڻُ شبدُ/نرگڻ نشبدُ ٿي پوي ٿو

مورتَ اَمورتَ ٿي پوي ٿي/اَپاترُ سُپاترُ ٿي پوي ٿو

جڏهن اَرٿُ/اَرٿَ هيڻ ٿي پوي ٿو. (ص. 18 تي)

من جي وشواس جا سروپ سامهون ٿا اچن، ڪٿي سچ ڪوڙ جو آڀاس ٿو جڳائي ته ڪٿي ڪوڙ سچ جو. ڪٿي ڀرم حقيقت ٿو لڳڻ  لڳي ته ڪٿي حقيقت ڀرم!!

شبد ڪوشل جو وستارُ اڻ چيل احساس جي ترجماني ڪرڻ ۾ پهل ڪري رهيو آهي. ڪويه ۽ شلپ ۾ به هڪ هيرت ۾ وجهندڙ وِوِڌتا ته آهي، ساڻ اُن جي هڪ ڪلاتمڪ اظهار جو انوکو ڍنگ به آهي جو ڌيان ڇڪائڻ ۾ ڪامياب ٿو رهي. هن بانگيءَ ۾ اظهار جا تيور ڏسو ۽ پرکيو:

جو ڪجهه هن چيو/۽ جو ڪجهه هن ڪيو

سڀ پنن ۾ موجود آهي

جو ڪجهه هن ڪونه چيو/يا ڪونه چئي به چيو

اُهو ڪٿي آهي. (ص.86 تي)

ويچار ۽ ڀاشا جي هن سنتلت ميل ميلاپ ۾ آڪرشڻ آهي. اکرن جو رکُ رکاوُ من کي سروبار ٿو ڪري. هنن ڪويتائن جي وشيشتا اسان کي ليکڪ جي پرتيڀا جو پريچيه ڏيڻ ۾ اَڳري آهي.

رچناڪار جي شاعريءَ ۾ (ڪويتائن ۾) هڪ احساس آهي جو ايڪانت جي سيني ۾ پيو ڌڙڪي ۽ جڏهن ماٺ ڳالهائيندي آهي ته ٻڌڻ ۾ ايندو آهي هڪ شبنمي ترنمُ، ڄڻ ته جهيل مان ڪَل ڪَل ڪري وهندڙ جل جي سنگيت جي جهنڪار ٿو بڻجي پوي، اُها مٺي ڪوئل جي ڪوڪ ڄڻ ته پرتي کان اُجهلي آتما جي سوجهري ۾ وڄندڙ هڪ بانسري. پاٺڪ لاءِ هيءُ رچنائون ريگستان ۾ پاڻيءَ جي ٿڌائڻ ڏيڻ جو هڪ وسيلو آهن.

ڪوين جو سرمور مها ڪي هري شنڪر آڌيش سواتهه سُڪار ڪوي هو. اُنهن جو لکيل رچنائون جيون جي سارٿڪتا ۽ سچ جو درشن ڪرائڻ ۾ پري پورڻ آهن. لکيل آهي:

ڪويتا ئي منهنجو جيون آهي

منهنجو جيون ئي ڪويتا آهي

مان ڪويتا جي پريڀاشا آهيان.

ليکن جو ويڪتيگت جيون تجربن جي واٽن تي هلندي هلندي نت نئين نشبد سوچ سان اڳتي هلندي هلندي شبدن جو سهارو وٺي جڏهن پنهنجو پاڻ کي پڌرو ڪندو آهي تڏهن اُها ڪويتا بڻجي پوندي آهي. شبدن جي پرويوڳ جي بي مثالي هن رچنا مان پئي ليئا پائي:

ڪوئي نشان ناهي/پانڌيءَ جي کنيل قدم جو

پر پوءِ به/نشبد مان/شبدن جو هيءُ جوڙ

ڪيترن جي/راهه پئي رهيو آهي

ڪيترن بنا قدم کڻڻ جي/اِتان

پنهنجي پنهنجي منزل/پئي پاتي آهي. (ص. 41 تي)

“نٿو ڄاڻا مان، ڪنهن جو انش آهي.” چوڻ وارو، لکڻ وارو اديب نند جويري شبدن جي هن ڀول ڀلئيان ۾ جڪڙجي، اُن ڄار ۾ اڇٽڪارو پائڻ جي تمنا ۾ ڪويتا جي پريڀاشا ڪندي لکي ٿو:

شروعات ۾/جڏهن هو اَنامُ هُئو

ته هو سَڀَ سان سَڀُ هُئو/پر جيئن ئي

هن اَنام کي نانءُ مليو

ته هو اَنامُ/کنڊُ کنڊُ ٿي ويو. (ص. 27 تي)

رچنا کي مڪتي تڏهن ملندي آهي، جڏهن هوءَ ڪويءَ جي دل جي دهليز پار ڪري پاٺڪ جي چؤکٽ تي، اچي ساهه پٽي، جيڪا ڀاشا جي تورن ۾ تازگيءَ سان گڏ هڪ دِشا پڻ هجي، جا ڪلپنا هوندي به سچ جو آڀاس ڏي. اهڙيءَ ئي هڪ دَشا ۽ دِشا تي پستڪ جي آغازي پنن ۾ اديب شري لڇمڻ ڀاٽيا ڪومل لکيو آهي.

هن دور جو آواز گذري ويل دور جو سڏ ۽ پڙاڏو ئي ناهي، پر اُن سڏ ۽ پڙاڏي جي گونج کي پنهنجي اندر سمائي هڪ نئون آواز بڻجي اُڀري ٿو. اتي منهنجي ماٺ به نشبد ٿي ويئي آهي!!

اُهو ماٺ جو شبد جو ارٿ بڻجي مانوَ من ۾ ڌنيءَ جو پڙاڏو بڻجي پوي، اُن اڻ چيل احساس جي گهرائين ۾ اُهو سچ پائڻو آهي، جو هڪ هڪ جي اندر فقط هن خُود لاءِ پوريل آهي. پاڻ سان ملڻو آهي، انهيءَ سچ سان ساکياتڪار ڪرڻو آهي. آئيني ۽ عڪس کي هڪ ٿيڻو آهي، پر پرشاٿ ڪرڻو آهي، جو

سچ ڪوڙ جو ٻج بڻي/سچ ڪوڙ جي ڪُکَ بڻي

نرجيو ديوار بيٺي آهي/تنهنجي منهنجي سچ ڪوڙَ کي

ڪُلهو ڏيندي/نرجيو ديوار بيٺي آهي. (ص. 117 تي)

اهڙن سهڻن احساسن کي سليقي سان قلمبند ڪرڻ لاءِ نند جويريءَ کي شڀ ڪامنائون.

***