بلاگنئون

بدلجندڙ دنيا ۾ پاڪستان جو وڌندڙ عالمي معيار!

وزيراعظم شهباز شريف چيو آهي ته جنگ ۾ ڀارت کي شڪست ڏيڻ کانپوءِ دنيا ۾ پاڪستان جو وقار وڌيو آهي. پاڪستاني سپاهين تمام گهٽ وقت ۾ دشمن کي اهڙو سبق سيکاريو جو دشمن جون متيون منجهي ويون آهن. وزيراعظم مطابق، صدر ٽرمپ ڪيترائي ڀيرا پاڪ- ڀارت جنگ بندي ۾ پنهنجي ثالثي ڪردار جو ذڪر ڪيو آهي، تنهنڪري هي پاڪستان لاءِ هڪ وڏي سفارتي ڪاميابي پڻ آهي. وزيراعظم پاران ڪابينا توانائي ڪميٽي جي اجلاس کي خطاب، لاهور ريلوي اسٽيشن تي پاڪ بزنس ايڪسپريس ٽرين جو افتتاح ۽ انساني اسمگلنگ خلاف عالمي ڏينهن تي پنهنجي پيغام ۾ پاڪستان جي وقار ۾ واڌ بابت بيان ڪيل نقطا اهميت رکن ٿا، جن جو عڪس نمايان نظر اچي رهيو آهي. پاڪستان هن وقت گڏيل قومن سميت بين الاقوامي تنظيمن ۾ مڪمل طور تي سرگرم آهي. مختلف ملڪن مان وفدن جي اسلام آباد آمد، پاڪستاني وفدن جا مسلسل پرڏيهي دورا، تعاون ۽ ڀائيواري جا نوان رنگ اهو ثابت ڪري رهيا آهن ته پاڪستان ويجهي مستقبل ۾ هڪ نهايت اهم اسٽريٽيجڪ پوزيشن حاصل ڪري دنيا اڳيان بيهندو. پرڏيهي معاملن واري ڪابينا جي ڊپٽي چيئرمين جي اڳواڻيءَ ۾ اعليٰ سطحي وفد سان ڳالهيون ۽ معاهدا پڻ ان سلسلي جو حصو آهن. پاڪستان- چين لاڳاپا معاهدي جي ٻئي مرحلي تي رابطن جي صورت ۾ اڳتي وڌي رهيا آهن. پاڪ آمريڪا لاڳاپن ۾ اڳڀرائي پڻ حالتن جي بهتريءَ طرف هڪ وک محسوس ٿي رهي آهي. صدر ڊونلڊ ٽرمپ پاران فيلڊ مارشل عاصم منير کي رات جي ماني جي دعوت ڏيڻ کي سفارتي حلقن ۾ اهم سمجهيو ويو، جڏهن ته مخالف ڌر به ڀارتي پارليامينٽ جي هيٺين ايوان لوڪ سڀا ۾ پنهنجي انداز ۾ ان واقعي جو حوالو ڏنو. پاڪ- ڀارت جي چئن ڏينهن جي جنگ کانپوءِ ڀارتي مخالف ڌر جي بار بار مطالبي تي سڏايل اجلاس ۾ پهلگام حملو، رافيل جهاز کي ڪيرائڻ ۽ تڪراري آپريشن مهاديو جهڙا معاملا اهم هئا. مخالف ڌر جي اڳواڻ راهول گانڌي چيو ته جيڪڏهن مودي ٽرمپ جي درخواست تي جنگ بندي جو اعلان نه ڪيو ۽ پاڪستان ڀارتي جهاز نه ڪيرايا ته پوءِ کيس ٽرمپ کي ڪوڙو چوڻ گهرجي. هن چيو ته ٽرمپ 29 ڀيرا دعويٰ ڪئي ته هن جنگ بندي ڪرائي آهي. جيڪڏهن مودي ۾ همت آهي ته کيس هن ايوان ۾ آمريڪي صدر جي بيان کي ڪوڙو چوڻ گهرجي. ڀارتي ايم پي امريندر سنگھ چيو ته هن پاڻ پنجاب ۾ رافيل جهاز کي ڪريش ٿيندي ڏٺو. هو ايوان ۾ تباهه ٿيل جهاز جون تصويرون به کڻي آيو. ڀارتي گهرو وزير اميت شاهه اهو پراڻو مذاق کڻي آيو ته اسان وٽ ثبوت آهن. ان مطابق ٽي پاڪستاني دهشتگرد مارجي ويا جن مان پاڪستاني چاڪليٽ مليا هئا. هن دعويٰ ڪئي ته دهشتگردن وٽان پاڪستاني ووٽر شناختي ڪارڊ به مليا آهن، جڏهن ته پاڪستان ۾ ڪوبه ووٽر شناختي ڪارڊ ناهي ۽ ڪو به دهشتگرد پنهنجي سڃاڻپ ڪارڊ سان واقعي واري هنڌ تي نه ويندو آهي. هندستاني وزيراعظم نريندر مودي پنهنجي خطاب ۾ دعويٰ ڪئي ته ڪنهن به عالمي اڳواڻ هندستان کي پنهنجي ڪارروائي بند ڪرڻ لاءِ نه چيو آهي. لوڪ سڀا ۾ ڳالهائيندي، هندستاني وزيراعظم دعويٰ ڪئي ته 22 اپريل جي رات، جڏهن هن آمريڪي نائب صدر سان ٽيليفون تي ڳالهه ٻولهه ڪئي ته هن خبردار ڪيو ته پاڪستان هڪ وڏو حملو ڪرڻ وارو آهي، مون جواب ڏنو ته جيڪڏهن هي انهن جو منصوبو آهي ته پوءِ انهن کي قيمت ادا ڪرڻي پوندي. مانيڪا گانڌي جي سوال جو ڪوبه سنجيده جواب نه ڏنو ويو ته پهلگام جهڙي حساس جڳهه کي غير محفوظ ڇو رکيو ويو آهي. اهي اهڙا جواب هئا جن سان هندستاني پاڻ به مطمئن نه ٿي سگهيا. اهو سٺو هوندو جيڪڏهن هندستاني حڪمران، علائقي کي جنگ جي باهه ۾ اڇلائڻ بدران، پنهنجي ۽ علائقي جي مفاد ۾ پاڪستاني نائب وزيراعظم اسحاق ڊار جي جامع ڳالهين جي آڇ سان اڳتي وڌن ۽ گڏجي ويهن ۽ ننڍي کنڊ ​​جي ترقي ۽ خوشحالي لاءِ ڪوششن کي ڪامياب بڻائين.

پاڪستان ڊگهي عرصي کان عالمي سطح تي هڪ فرنٽ لائين رياست رهيو آهي، آمريڪا ۽ چين جي وچ ۾ اڀرندڙ تڪرار ۾ هڪ جيو پوليٽيڪل هاٽ اسپاٽ بڻيل آهي. هي هڪ نازڪ صورتحال آهي جنهن پاڪستان کي هڪ خطرناڪ رستي تي هلڻ تي مجبور ڪيو آهي ۽ اهو رستو جيڪو ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي قومي مفادن جي حفاظت لاءِ تمام گهڻو چئلينجنگ بڻجي ويندو آهي، پاڪستان ۽ چين گذريل ڪجهه ڏهاڪن کان هڪ خاص ايجنڊا تي ڪم ڪري رهيا آهن، جيڪي گڏيل اعتماد، اسٽريٽيجڪ تعاون ۽ گڏيل ترقياتي مقصدن تي ٻڌل آهن. ٻئي طرف، پاڪستان آمريڪا جو هڪ اهم غير نيٽو اتحادي پڻ رهيو آهي، چاهي اهو دهشتگرديءَ خلاف جنگ ۾ هجي يا سرد جنگ دوران هجي. ساڳي ريت ٻطرفي تعاون جو هڪ نمايان مثال چين- پاڪستان اقتصادي راهداري (سي پيڪ) منصوبو آهي، جيڪو 2013 ۾ شروع ڪيو ويو هو. ان کانپوءِ انهيءَ منصوبي پاڪستان ۾ توانائي جي بنيادي ڍانچي ۽ صنعتن ۾ 62 ارب ڊالرن کان وڌيڪ سيڙپڪاري ڪئي آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 120,000 مقامي نوڪريون پيدا ٿيون آهن ۽ بجلي جي کوٽ کي تقريبن 30 سيڪڙو گهٽايو ويو آهي. گوادر، رشڪئي ۽ ڌاٻيجي ۾ خاص اقتصادي زون، هاءِ وي ۽ پاور پلانٽ منصوبي جا اهم حصا آهن جن چيني ۽ پاڪستاني سيڙپڪارن کي راغب ڪيو آهي. اسلام آباد ۽ بيجنگ اهڙا مالي طريقا متعارف ڪرايا آهن جيڪي رعايتي فنانسنگ تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي بنياد ۾ استحڪام آهي. تازي معاهدي ۾، چين پاڪستان جي قرض مان 3.4 بلين ڊالر رول اوور ڪيا، مرڪزي بينڪ جي ذخيرن مان 2.1 بلين ڊالر ري فنانس ڪيا ۽ 1.3 بلين ڊالر جي ڪمرشل قرض جي ٻيهر جوڙجڪ ڪئي. هنن قدمن ذخيرن کي آءِ ايم ايف جي گهرجن کان مٿي رکڻ ۾ مدد ڪئي ۽ پاڪستان جي مالي گنجائش کي مضبوط ڪيو. هن قسم جي قرض جي انتظام جي ماڊل مان ظاهر ٿئي ٿو ته چين صرف پنهنجن مختصر مدت جي مفادن تي ڌيان نٿو ڏئي، پر پاڪستان جي ڊگهي مدي جي اقتصادي خوشحالي تي به ڌيان ڏئي ٿو. اهو ياد رکڻ ضروري آهي ته جڏهن پاڪستان- آمريڪا لاڳاپن جو هڪ دوستاڻو پهلو آهي. اپريل 2023 ۾ آءِ ايم ايف جي واڌ ٿيل فنڊ سهولت (7 ارب ڊالرن) جي منظوري ۽ مئي 2025 ۾ ان جي پهرين جائزي جي اجلاس لاءِ ان جي حمايت واشنگٽن ۽ بيجنگ ٻنهي سان پاڪستان جي عملي ۽ متوازن سفارتي انداز کي ظاهر ڪري ٿي. پاڪستان بار بار زور ڏنو آهي ته هو چين پاران مهيا ڪيل ترقياتي ڍانچن کي ترجيح ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهي خود مختياري جو احترام ڪن ٿا ۽ گڏيل فائدن ڏانهن وٺي وڃن ٿا. پاڪستان هميشه کان گهڻ طرفي عالمي فورمن ۾ چين جي اڳواڻيءَ ۾ اڀرندڙ “گلوبل سائوٿ سان هم آهنگي” جي ماڊل جي تعمير جو مضبوط حامي رهيو آهي. 2024 ۾، پاڪستان باضابطا طور تي برڪس جي ميمبرشپ لاءِ درخواست ڏني، جنهن کي چين جي حمايت حاصل هئي ۽ شنگھائي تعاون تنظيم (ايس سي او) جي ميزباني ڪئي. انهن قدمن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پاڪستان هڪ اهڙي بيانيي کي فروغ ڏيڻ چاهي ٿو جيڪو آمريڪا جي اڳواڻيءَ ۾ عالمي نظام کان مختلف هجي. پاڪستان چيني اصطلاحن کي اختيار ڪيو آهي. جهڙوڪ: برابري واري ترقي، قرضن ۾ رليف، علاقائي رابطي ۽ بين الاقوامي سطح تي چيني منصوبن ۾ “فائدي حاصل ڪندڙ” ۽ “ڪو- ڊزائنر” ٻنهي جو ڪردار ادا ڪري رهيو آهي.

پاڪستان جي معيشت ٽن مکيه ٿنڀن تي بيٺل آهي، جنهن ۾ سي پيڪ، آءِ ايم ايف سان مالي معاهدا ۽ مختلف ملڪن سان آزاد واپاري معاهدا (ايف ٽي اي). اهي ٽئي عنصر جيو بيلنسنگ ۾ پاڪستان جي ڪوششن لاءِ ضروري معاشي بنياد فراهم ڪن ٿا. انهن پاليسين جو مقصد پاڪستاني معيشت کي گهڻ رخو بنائڻ آهي ته جيئن ٽيڪس آمدني، برآمدات ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري کي وڌايو وڃي، نه رڳو سپر پاورز کان، پر نار، آسيان ۽ وچ ايشيائي ملڪن سان پڻ سٺا تعلقات جوڙيا وڃن. ايندڙ سالن ۾ پاڪستان جيڪي فيصلا ڪندو، اهي اڀرندڙ عالمي نظام ۾ ان جي ڪردار جو تعين ڪندا. ان حوالي سان، اڳوڻي پاڪستاني سفير ۽ ممتاز دانشور ڊاڪٽر مليحه لوڌي جو چوڻ آهي ته پاڪستان کي عالمي سطح تي پنهنجي اعتبار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پنهنجي پرڏيهي پاليسي ۽ سفارتڪاري ۾ “نرم طاقت” کي شامل ڪرڻ گهرجي. اهو قابل ذڪر آهي ته 2025 ۾ صدر ٽرمپ ۽ پاڪستاني آرمي چيف جي وچ ۾ ٿيل ملاقات پاڪستان ۾ آمريڪا جي نئين دلچسپي کي اجاڳر ڪيو. خاص طور تي هڪ اهڙي وقت ۾ جڏهن ايشيا پئسيفڪ ۾ چين جو اثر وڌي رهيو آهي. پاڪستان توانائي جي معاهدن ۽ واپاري ملاقاتن ذريعي روس سان لاڳاپن کي تازو ڪيو آهي ۽ خليجي ملڪن، ايران ۽ وچ ايشيائي پاڙيسرين سان لاڳاپا وڌايا آهن. پاڪستان جو سيڪيورٽي تي توازن وارو عمل هڪ نازڪ معاملو آهي. چين چاهي ٿو ته سي پيڪ اثاثن جي سيڪيورٽي کي وڌيڪ بهتر بڻايو وڃي. خاص طور تي 2024 ۾ داسو خودڪش حملي کانپوءِ، جنهن ۾ چيني مزدور مارجي ويا هئا JF-17 جنگي جهازن جي پيداوار ۽ ميزائل جي منتقلي ۾ تعاون ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ گهري فوجي لاڳاپن کي ظاهر ڪري ٿو، پر اهو چيني دٻاءُ جو دروازو پڻ کوليندو، جڏهن سيڪيورٽي حملا ٿين ٿا، سرحد پار شدت پسندي، فتان الخرجيت ۽ بلوچ بغاوتون، فتان هندستاني، پاڪستاني ۽ پرڏيهي شهرين لاءِ خطرو بڻيل آهن اهي معاملا پاڪستان جي ساک کي چئلينج ڪن ٿا. تنهنڪري پاڪستان کي پنهنجي اندروني سلامتيءَ کي مضبوط ڪرڻ جي ضرورت آهي. آمريڪا- چين جي دشمني پاڪستان لاءِ هڪ پيچيده سيڪيورٽي ۽ معاشي چئلينج پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن جو حل هڪ “محتاط حڪمت عملي” ۾ آهي جيڪا بيجنگ سان ان جي ثابت ٿيل لاڳاپن تي تعمير ڪري ٿي، پر خليج، آسيان، آفريقي ۽ وچ ايشيائي ملڪن سان لاڳاپن کي وڌائڻ تي پڻ زور ڏئي ٿي. چين سان ڀائيواري پاڪستان لاءِ سي پيڪ جهڙن منصوبن ذريعي بي مثال موقعا پيدا ڪيا آهن، جن ۾ انفرااسٽرڪچر، واپار ۽ ٽيڪنالاجي جي منتقلي شامل آهي، جيڪي خود انحصاري ۽ عوامي خوشحالي جو سبب بڻجن ٿا. ساڳئي وقت، ٻين طاقتن سان متوازن رابطا نه رڳو چيني سيڙپڪاري کي مضبوط ڪري سگهن ٿا، پر پاڪستان جي غير جانبدار سفارتڪاري کي به مضبوط ڪري سگهن ٿا. آخرڪار، جيڪڏهن پاڪستان چين جي ويزن تحت هڪ متوازن عالمي ڏکڻ کي فروغ ڏيڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو، جهڙوڪ: شنگھائي تعاون تنظيم، برڪس پلس ۽ اسلامي تعاون تنظيم (او آءِ سي) جهڙن گهڻ طرفي ادارن ذريعي ته اهو اوڀر ۽ اولهه ٻنهي جي ترقي لاءِ هڪ پل جو ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو ۽ عالمي سطح تي پنهنجي قدر وڌائي سگهي ٿو. اهو ياد رکڻ گهرجي ته ايندڙ ٽن ڏهاڪن ۾ عالمي نظام ۾ هڪ ڊرامائي تبديلي جي اميد آهي، جنهن ۾ برڪس ملڪ، خاص طور تي چين، اڀرندڙ طاقتن جي طور تي ظاهر ٿيندو. خريداري طاقت جي برابري جي لحاظ کان اڳتي وڌندو، چين، هندستان ۽ روس اڳ ۾ ئي دنيا جي چئن وڏين معيشتن ۾ شامل ٿي چڪا آهن. جيتوڻيڪ آمريڪا جو زوال بتدريج ٿيندو، پر هڪ ڳالهه يقيني آهي ته مستقبل جو عالمي منظرنامو بلڪل مختلف هوندو، جتي ٽيڪنالاجي عالمي معاملن جي هر پهلوءَ کي هلائيندي. اولهه هاڻي عالمي طاقت جو بي مثال مرڪز نه رهندو ان ڪري پاڪستان کي سنڀالي سنڀالي قدم کڻڻ جي ضرورت آهي.