شاهه عبداللطيف ڀٽائي: دنيا جو پهريون فيمنسٽ شاعر

دنيا جي ادبي تاريخ، جيڪا گهڻي ڀاڱي مردن جي غلبي هيٺ رهي آهي، اتي عورتن جو آواز اڪثر دٻايل، نظرانداز ٿيل يا ڪنڊ ڪڙڇ ۾ رکيل رهيو آهي، پر جديد فيمنسٽ تحريڪ يورپ ۾ جنم وٺڻ کان صديون اڳ، سنڌ جي هڪ عظيم صوفي شاعر شاهه عبداللطيف ڀٽائي (1689-1752) عورت بابت اهڙو انقلابي ۽ انسان دوست تصور پيش ڪيو، جنهن جي بنياد تي کيس دنيا جي تاريخ جو پهريون فيمنسٽ چوڻ بلڪل درست آهي.

شاهه عبداللطيف ڀٽائي عورتن بابت صرف لکيو ناهي، پر عورتن جي زبان ۽ احساس سان ڳالهايو آهي. سندس لازوال شاعري شاهه جو رسالو ۾ عورتون ڪمزور يا بيوس ڪردار ناهن، پر سوچيندڙ، بغاوت ڪندڙ، محبت ڪندڙ، اڳواڻ ۽ سچ جي ڳولها ڪندڙ آهن. اهڙي دور ۾، جڏهن دنيا جي گهڻن حصن ۾ عورت کي بنيادي انساني عزت به حاصل نه هئي، ڀٽائي سائين عورت کي اعليٰ اخلاقي ۽ روحاني مقام عطا ڪيو. ڀٽائي جي فيمنسٽ سوچ جو سڀ کان نمايان پهلو اهو آهي ته هن عورت ڪردارن کي همت، مزاحمت ۽ بهادري جي علامت بڻايو. سسئي، سهڻي، مارئي، مومل ۽ ليلا صرف ڪهاڻين جا ڪردار ناهن، پر اخلاقي قوتون آهن. سسئي محبت ۽ انصاف جي تلاش ۾ ريگستان لتاڙي ٿي. مارئي بادشاهي عيش عشرت کي ٺڪرائي پنهنجي ڌرتي ۽ ماڻهن سان وفاداري اختيار ڪري ٿي ۽ سياسي شعور ۽ وطن سان محبت جي علامت بڻجي ٿي. سهڻي سماجي رواجن کي للڪاريندي محبت لاءِ جان جوکي ۾ وجهي ٿي، جڏهن ته مومل عقل، خود مختياري ۽ پنهنجي پسند سان فيصلو ڪرڻ جي علامت آهي. ڀٽائي انهن ڪردارن ذريعي اهو پيغام ڏئي ٿو ته همت، وفاداري، دانائي ۽ قرباني مرداڻيون خوبيون ناهن، بلڪه انساني خوبيون آهن.

شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي فڪر ۾ عورت مرد کان گهٽ ناهي، بلڪه گهڻن هنڌن تي اخلاقي طور وڌيڪ سگهاري نظر اچي ٿي. هو عورت کي روحاني جدوجهد (جهادِ نفس) جو مرڪز بڻائي پيش ڪري ٿو ۽ کيس سچ، صبر ۽ ثابت قدمي جي ويجهو ڏيکاري ٿو. اهو خيال اهڙي دور ۾ انتهائي انقلابي هو، جڏهن عورت کي علمي ۽ روحاني قيادت کان پري رکيو ويندو هو. ڀٽائي جي شاعري پدري نظام (پتريارڪي) کي سڌيءَ ريت للڪاري ٿي ۽ طاقت جي نئين وصف بيان ڪري ٿي، جتي طاقت جسماني غلبي ۾ نه، پر صبر، وفاداري ۽ اخلاقي سچائي ۾ آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي نظر کي سچو فيمينزم ان مڃيو وڃي ٿو، جو اها نه جارحاڻي آهي ۽ نه رد عمل تي ٻڌل، پر سماج کي اندر کان تبديل ڪندڙ آهي. هو نعريبازي بدران ثقافت، لوڪ ڪهاڻين ۽ روحانيت وسيلي عورت جي عظمت کي اجاڳر ڪري ٿو. ڀٽائي جو فيمينزم محبت، برابري ۽ احترام تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي عالمي ۽ لازوال بڻائي ٿو. جديد فيمنسٽ نظرين جي ڀيٽ ۾، جيڪي ظلم جي رد عمل طور سامهون آيا، ڀٽائي جو فڪر انسانيت، انصاف ۽ سچ سان محبت مان جنم ورتو. اڄ به، جڏهن دنيا ترقيءَ جا دعوٰي ڪندي به صنفي برابري حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام نظر اچي ٿي، شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو پيغام انتهائي اهم آهي. سندس شاعري اسان کي سيکاري ٿي ته عورت کي سوچ، جدوجهد ۽ تقدير ۾ برابر جو ساٿي بڻائڻ کان سواءِ ڪو به سماج روحاني يا اخلاقي طور مڪمل نٿو ٿي سگهي.

شاهه عبداللطيف ڀٽائي کي دنيا جي تاريخ جو پهريون فيمنسٽ تسليم ڪرڻ مبالغي کان وڌيڪ، تاريخي ناانصافيءَ جي سڌاري برابر آهي. هو صرف سنڌ جو عظيم شاعر ناهي، پر اهڙو عالمي مفڪر آهي، جنهن صديون اڳ اهڙي دنيا جو تصور ڏنو، جتي عورت عزت، همت ۽ آزادي سان مرد جي برابر هلي ٿي. ڀٽائي سائين کي ياد ڪندي، اسان کي اهو به سمجهڻ گهرجي ته حقيقي فيمينزم نه ٻاهران آيل آهي، نه اڌار ورتل ۽ نه مڙهيل، اهو اسان جي پنهنجي ڌرتيءَ ۾ جڙيل آهي، جيڪو محبت، دانائي ۽ انسانيت جي زبان ۾ صديون اڳ ۾ ئي موجود هو.