سنڌي ادب ۽ قيام پاڪستان: سنڌي ادب صديون پراڻو آهي، پر هر دور ۾ نئين سر نکري بيھي ٿو، نئين سر خوشبو ڏئي ٿو، نئين سر فڪر جا فصل پوکي ٿو. قيامِ پاڪستان کانپوءِ سنڌي ادب هڪ نئين سفر جي شروعات ڪئي، جتي تاريخ، تهذيب ۽ فڪر جا در کلي پيا ۽ نون نالن، نون نعرن ۽ نون نعمتن سان ادب جو آسمان ستارن سان ڀرجي ويو.
ادبي رسالا فڪر جا فيضان:
پاڪستان جي قيام کانپوءِ سنڌي ادب کي جيڪي رسالا نصيب ٿيا، انهن ادب جو آبشار بڻجي نون نسلن کي فڪري فرياد، تخليقي تپش ۽ ادبي شعور ڏنو. مهراڻ، سنڌ ادبي بورڊ جو ترجمان، جيڪو سنڌي ادب جي سڃاڻ بڻيو. روح رهاڻ ادبي تنقيد ۽ تخليقي ڪھاڻين جو گلشن نئين زندگي گل ڦل، سرمد، سرتيون، شاھين. اهي سڀ رسالا سنڌي ادب جا قافلا سالار، جن ڪيترن ئي اديبن ۽ شاعرن کي نئين دنيا سان روشناس ڪرايو.
عظيم ڪهاڻيڪار ۽ ادبي آواز:
سنڌي ادب ۾ قيام پاڪستان کانپوءِ ڪهاڻيءَ جو فن نئين ڇاپ ۽ نئين چاشني سان اڀريو. فيض حيدري، نسيم کرل، نجم عباسي، الطاف قادري، علي احمد بروھي، راز بلڙائي، ابن حيات پنھور، ابراھيم خليل، بشير مورياڻي، رشيد ڀٽي، امر جليل، آغا سليم، تنوير عباسي، جمال ابڙو، نورالهديٰ شاھ اهي ڪهاڻيڪار ۽ ناول نگار جن پنهنجي قلم سان وقت جا نقش چٽيا. فيض حيدري جا پورھيتن جا مسئلا، امر جليل جون بيباڪ فڪري ڪهاڻيون، آغا سليم جا تاريخي ناول، جمال ابڙي جو فڪري اسلوب، سڀ سنڌي ادب جو سرمايو آهن.
شاعريءَ جا شهسوار:
شاعري سنڌي ادب جو ازلي زيور آهي. پاڪستان کانپوءِ شيخ اياز جي شاعريءَ ۾ قومي شعور ۽ انقلابي رنگ، تنويـر عباسي ۾ لطافت ۽ محبت، سرتاج استاد بخاري ۾ قومي درد، فياض گل ۾ رومانيت، فيض حيدري، مخدوم طالب الموليٰ احمد خان آصف جي ڪمال عروضي شاعري ۾ فڪري پختگي، سڀ گڏجي سنڌي شاعري کي عالمي سطح تي مڃتا ڏني. ڪشنچند بيوس، امداد حسيني ۽ شيخ اياز جي بيتن ۽ نظم ۾ ڌرتيءَ سان عشق، وقت جي ناتن سان نباھ ۽ جدوجهد جي جوت سمايل هئي.
اديب ۽ مضمون نگار:
سنڌي ادب جي مضمون نگارن ۾ غلام محمد گرامي، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، علامه دائود پوٽو، علامه آءِ آءِ قاضي، رسول بخش پليجو، عبدالمجيد ميمڻ، پروفيسر عبدالغفار سومرو، تنوير عباسي، تاج جويو، ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ مشعل راھ بڻيا. مشهور اديب جيڪي قيام پاڪستان کانپوءِ جن جو پورھيو سنڌي ادب جي تاريخ ۾ سنهري حرفن سان لکڻ لائق آهي. فيض حيدري، مخدوم طالب الموليٰ، حاجي احمد ملاح، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، آغا سليم، امر جليل، غلام محمد گرامي، علامه دائود پوٽو، علامه آءِ آءِ قاضي، فيض بخشاپوري، عبدالرزاق راز، الطاف قادري، اياز قادري، نجم عباسي، غلام نبي آگرو، شمشير الحيدري.
اشاعتي ادارا ۽ ميڊيا جو ڪردار:
سنڌي ادبي بورڊ جي اشاعت اخبارون ۽ ٽي وي چينل سنڌي ادب جي ترويج ۾ اخبارن جو ڪردار به نمايان آهي. مھراڻ، ڪاوِش، عوامي آواز، سنڌ ٽائمز، هلال پاڪستان، عبرت جهڙيون اخبارون ادبي صفحن ذريعي اديبن کي ميدان ڏنو. ٽي وي چينلن ۾ ڪراچي سينٽر، (پي ٽي وي) سنڌي ادب جي ترويج ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جتي ادبي ٽاڪ شو، شاعريءَ جون شامون ۽ تاريخي ڊاڪيومينٽريون نشر ٿيون.
سنڌي ادبي بورڊ جو ڪردار:
سنڌي ادبي بورڊ (1955ع ۾ قائم ٿيل) سنڌي ادب جي حفاظت ۽ ترويج ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو. شاھ عبداللطيف جي رسالي کان وٺي تاريخي ڪتابن جي ڇپائي، لغتن جي تياري ۽ نون ليکڪن جي حوصلا افزائي، سڀ ان جي خدمتن جو حصو آهن. بورڊ جي رسالي مهراڻ ۾ هر دور جي تخليق ۽ تنقيد محفوظ آهي.
سنڌي لينگويج اٿارٽي:
سنڌي ٻوليءَ جي معياري هجڻ، جديد اصطلاحن جي تياري ۽ ٻوليءَ جي ڊجيٽل صورت ۾ تحفظ لاءِ سنڌي لينگويج اٿارٽي وڏو ڪم ڪيو آهي. لغات، آن لائين ڊڪشنري ۽ ٻوليءَ تي تحقيقي سيمينار هن اداري جي ڪاميابين مان آهن. سنڌي ادب، سوچ جو سمنڊ، ساڃاھ جو سفر، سپنن جو سنگيت آھي. ڪهاڻيءَ کان ڪلام تائين، ڪالم کان ڪتاب تائين، سڀ سنڌي ڌرتيءَ جي سونهن سان سلهاڙيل آھن. شاعرن جي شاعري، ليکڪن جي لفظي لطافت، محققن جي محنت ۽ رسالن جي روشني سڀني گڏجي سنڌي ادب کي قيام کان اڄ تائين ڪهڪشان بڻائي ڇڏيو.
ناميارا اديب ۽ خدمت:
هتي مان توهان لاءِ انهن مشهور سنڌي اديبن ۽ شاعرن جا نمايان ڪتاب ترتيبوار لکي رهيو آهيان، جن سنڌي ادب ۾ نوان لاڙا متعارف ڪرايا ۽ نمايان اضافو ڪيو: شيخ اياز ڀؤنر ڀري آڪاسَ، ڪاپڙي ڪاپڙي ڳوٺ، ڇل ۽ ڇانوَ، نثر آ، نثر آ، استاد بخاري وطن ۽ ويساھ، لهر لهر درياھ، چونڊ استاد بخاري، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، سنڌ جي تاريخ شاھ جو رسالو، مناجاتون مداحون، مولود، سنڌي لغت، سنڌي ٻولي ۽ ادب تي تحقيقي مقالا، غلام محمد گرامي ڪليات، بلبل مزاحيات، بلبل فيض محمد فيض حيدري ڪليات فيض حيدري شاعري فرياد عورت، اوڇنگارون ڪھاڻيون. نسيم کرل چوٽيھون در، جمال ابڙو پشو پاشا، شاھ جو ڦر، امر جليل دل جي دنيا، نيٺ گونگي ڳالهايو.
سنڌي ادب جو موجوده منظر:
سنڌي ادب جو موجوده دور اهڙو رنگين چمن بڻجي ويو آهي، جتي فڪر جي خوشبو، فن جي فضا ۽ ڊجيٽل دنيا جي دور ۾ نوان گل هر روز ٽڙندا پيا وڃن. هي اهو زمانو آهي جتي لفظ صرف ڪاغذ تي قيد ناهن، پر ريڊيو جي راھ سان، رسالن جي روشنيءَ سان ۽ فيس بڪ جي فني فضائن ۾ هر وقت اڏامندا رهن ٿا.
فڪري فضا جا فانوس:
شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ جي فڪر کي فني ۽ فلسفياڻي انداز سان پيش ڪرڻ ۾ ڊاڪٽر عبدالغفار ۽ امينه خميساڻي جا شاھ عبداللطيف ڀٽائي تي ڪيل ڪم غير معمولي حيثيت جو حامل آھي. استاد لغاري جو لفظي ترجمو قابل تحسين تحقيق آهي. مضمون نويسي ۾ ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمن صاحبه، مختيار ملاح ۽ راهِب علي لاڙڪ جو ڪم لاجواب آهي. جڏھن ته اڪرم حيدري جي تحقيق، تحرير ۽ روحاني تشريح ڀٽائيءَ جي بيتن کي نئين روشنيءَ ۾ آڻي ڇڏيو آهي. سندس ڪم شاھ صاحب جي بيت جي روحاني تشريح تي تمام گھٽ اديبن قلم کي حرڪت ڏني آھي. سندن ڪم نه رڳو ادبي حلقن ۾ مڃتا حاصل ڪئي آهي، پر پڙهندڙ جي دلين ۾ پڻ نوان فڪر جا فانوس ٻاري ڇڏيا آهن.
سماجي ۽ سوشل موضوعن تي قلم سان قيامت آڻيندڙ اديبن ۾ ارباب نيڪ محمد، اعجاز ممنائي، طفيل مگسي، قاسم خاصخيلي ۽ سردار تبسم گڊاڻي، صابر راڌڻ فقير، نور سنڌي، رياض ابڙو، صالح شريف، سرويچ سنڌو، نظام دراني، آفتاب عالم مھر، مشتاق مھر پنهنجو الڳ مقام رکن ٿا. اهي ماڻهو لفظن کي لوهي نيزا بڻائي سماجي برائين جي قلعن تي حملو ڪن ٿا ۽ حقيقت جي حمايت لاءِ حروف کي حوصلو ڏين ٿا.
آن لائين اخبارون ۽ مئگزين: آن لائين رسالن ۾ ماھوار جندڙي، ماھوار مرڪ، سويرا ميگزين، سنڌو اسي ميگزين، ماھوار آرزو ۽ آن لائين اخبارن ۾ ھمسري، حق سچ، ڪاوشون، چنگ، اپيل، پاڪ، سوچ، حوصلو، سڃاڻپ پنھنجو پاڻ ادبي خدمتن ۾ مصروف عمل آھن.
شاعريءَ جا شگوفا:
هن دور ۾ شاعري به ساڳيءَ شدت سان جيئري جاڳندي نظر اچي ٿي. خيال کتري، حڪيم پريم چند جا فڪري فنڪارانه خيال ۽ مهر فقير جا مستانه مصرعه دلين ۾ نئون رنگ ڀرين ٿا. سندن شاعريءَ ۾ جذبن جي جوت، سوچ جي سونهن ۽ ٻوليءَ جو ٻاجهارو مزو آهي.
ريڊيو ۽ آن لائين وسيلا :
ان کان علاوه روزاني بنياد تي ريڊيو تي صالح محمد شاھ، جبران زيب، ڊاڪٽر فياض لطيف صاحب ۽ راھب علي لاڙڪ صاحب پنھنجو پاڻ ملھائي رھيا آھن. فيس بڪ تي ٿيندڙ آن لائين ادبي پروگرام، سنڌي ادب کي نه صرف نئين زندگي ڏني آهي، پر ادبي ڳوٺ کي عالمي ڳوٺ ۾ بدلائي ڇڏيو آهي. هاڻي ڀٽائيءَ جو بيت يا ڪنهن شاعر جو نئون نظم، سيڪنڊن ۾ دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين پهچي وڃي ٿو.
سنڌي ادب سوچ جو سنگيت، سچائيءَ جو سفر، سپنن جي سچائي، فيس بڪ جا فورم، فڪر جا فوارا، فن جا فانوس، شاعريءَ جا شگوفا، سماجي سچائيءَ جا سپاهي ۽ سچ جي سٽاءَ سان لکيل سٽن جو سج آھي. هن موجوده دور ۾ سنڌي ادب جو سفر نه صرف جاري آهي، پر نون رستن، نون وسيلن ۽ نون وسندن سان وڌيڪ روشن ٿي رهيو آهي. جيڪڏهن هي روش برقرار رهي ته ايندڙ نسل لاءِ سنڌي ادب جو آسمان ستارن سان ڀريل رهندو.
سنڌي ادب جو مستقبل:
سنڌي ادب جي تاريخ تي جيڪڏهن نظر وجهجي ته اهو ڪنهن وهندڙ درياھ جيان آهي. ڪڏهن نرم ۽ نغميلي، ڪڏهن تيز ۽ تڙ تڪڙ واري، پر هميشه اڳتي وڌندڙ. هاڻي جڏهن دنيا ڊجيٽل دور ۾ داخل ٿي وئي آهي، ته سنڌي ادب به هن وهڪري ۾ پنهنجو نئون روپ اختيار ڪري چڪو آهي. اڄ نه صرف وڏا ۽ مڃيل شاعر، ليکڪ ۽ محقق قلم کڻي رهيا آهن، پر سوشل ميڊيا، آن لائين پليٽ فارم ۽ ڊجيٽل اشاعتي ذريعا نون اديبن کي به ميدان ۾ آڻي بيهاريو آهي.
نئون دور، نوان امڪان:
ڊجيٽل دور سنڌي ادب لاءِ رڳو هڪ ٽيڪنالاجي تبديلي ناهي، پر اها هڪ تخليقي آزادي به آهي. اڳ جتي ليکڪ کي رسالن، اخبارن يا ڇپائيءَ جي ادارن تي ڀاڙڻو پوندو هو، اڄ هو پنهنجي تحرير فوري طور دنيا تائين پهچائي سگهي ٿو. فيس بڪ، واٽس ايپ، بلاگ، آن لائين رسالا ۽ يوٽيوب تي ادبي پروگرامن جي نشر ٿيڻ سان نئين پڙهندڙ ۽ ٻڌندڙ طبقي جو اضافو ٿي رهيو آهي.
مضبوط پهلو:
وڌندڙ پڙهندڙ ۽ لکندڙن جو تعداد، نوان موضوع، نوان اسلوب ۽ نئين نسل جي فڪري جرئت ادب ۾ داخل ٿي رهي آهي.
ادبي ڄاڻ تائين آسانيءَ سان رسائي، آن لائين ڪتاب، ڊجيٽل لائبريريون ۽ اي بڪس سان پراڻا ۽ نوان ڪتاب آساني سان دستياب ٿي وڃن ٿا، جنھن ۾ سنڌ لائبريري ايم ايڇ پنھور انسٽيٽيوٽ ڄامشورو، سورھ سنڌي ادب لائبريري ۽ ڊاڪٽر عبد الڪريم سنديلو لائبريري اڻلڀ ڪتاب اپلوڊ ڪري زبردست خدمت انجام ڏئي رھيا آھن.
عالمي سطح تي سڃاڻپ، ڊجيٽل ذريعن ذريعي سنڌي ادب کي پاڪستان کان ٻاهر به پڙهيو ۽ سمجهيو پيو وڃي.
چئلينج ۽ خدشا:
معيار جو سوال: لکڻ ۾ آساني وڌڻ سان گڏ معيار ۾ گهٽتائيءَ جو خطرو وڌيو آهي. هر تحرير شاهڪار ناهي، پر هر تحرير آن لائين تي موجود آهي.
تنقيد جي کوٽ: آن لائين دنيا ۾ تنقيد بدران تعريف جو رجحان وڌيو آهي، جيڪو ادب جي فني ترقيءَ ۾ رڪاوٽ بڻجي سگهي ٿو.
ادبي سڃاڻ جي ورھاست: سوشل ميڊيا تي موضوعاتي ورهاست ڪڏهن ڪڏهن فڪري اتحاد کي ڪمزور ڪري ٿي.
مستقبل جو منظرنامو: جيڪڏهن سنڌي ادب جا تخليقڪار معيار تي ڌيان ڏين، تحقيق ۽ مطالعو پنهنجي عادت بڻائين ۽ ڊجيٽل دنيا جي سهولت کي ذميواري سان استعمال ڪن ته ايندڙ ڏهاڪن ۾ سنڌي ادب عالمي ادب جي صف ۾ بيهي سگهي ٿو. ڊجيٽل دور ۾ سنڌي ٻوليءَ جو هر لفظ، هر بيت ۽ هر نظم ڪنهن به لمحي دنيا جي ڪنهن به ڪنڊ ۾ پهچي سگهي ٿو. سنڌي ادب، سوچ جو سفر، ساڃاھ جو سمنڊ، سپنن جي سچائي، لکڻ جي لو، پڙهڻ سان پيار ۽ ٻوليءَ جو ٻج سڀ گڏجي ايندڙ نسلن جي ذهنن ۾ پوکبو پوءِ ڊجيٽل دور ۾ به، ڌرتيءَ جي ڌڙڪن ۽ دل جي ڌنڪ سان، سنڌي ادب پنهنجي اوج ڏانهن وڌندو رھندو. مون سنڌي ادب ۽ سندس فڪر کي پاڪستان قائم ٿيڻ کان اڄ تائين چئن دورن ۾ ورھايو آھي.
قومي سڃاڻپ جي ڳولا ۽ رومانس (1947ع-1960ع)
مزاحمت ۽ محبت جو گڏيل اظهار (1960ع-1980ع)
داخلي فلسفو ۽ ذاتي درد (1980ع-2000ع)
عالمي فڪر، شھري زندگي، علامتي زبان (2000ع-2025ع)
اچو ته سنڌي ادب ذريعي پنھنجي معاشري جي صحيح سمت ۾ آبياري ڪريون ته جيئن مستقبل ۾ ھتي رنگ رنگ جا گل ٽڙي سگهن.
سنڌي ادب ۽ قيام پاڪستان: سنڌي ادب صديون پراڻو آهي، پر هر دور ۾ نئين سر نکري بيھي ٿو، نئين سر خوشبو ڏئي ٿو، نئين سر فڪر جا فصل پوکي ٿو. قيامِ پاڪستان کانپوءِ سنڌي ادب هڪ نئين سفر جي شروعات ڪئي، جتي تاريخ، تهذيب ۽ فڪر جا در کلي پيا ۽ نون نالن، نون نعرن ۽ نون نعمتن سان ادب جو آسمان ستارن سان ڀرجي ويو.
