پابندي مڙهيل تنظيمون ۽ رياست جي پريشاني

پاڪستان اندر پابندي مڙهيل تنظيمن جون سرگرميون عالمي برادريءَ کي افغانستان ڏانهن آڱريون کڻڻ تي مجبور ٿيون ڪن، جنهن جو اشارو اهو آهي يا ڏَسَي رهيون آهن ته دهشتگردن جا ٺڪاڻا اتي ئي آهن، پر افغان طالبان اڳواڻ پاڪستان تي زور ڀري رهيا آهن ته هو گڏجي امن لاءِ ڳالهيون ڪن ۽ انهن ڀائرن (ٽي ٽي پي) کي صلاح ٿا ڏين، جيڪي ساڻن وڙهندا رهيا آهن، سي گڏ ٿين ۽ ڳالهيون ڪن. افغان طالبان خانگي طور تي پاڪستان ۽ ٽي ٽي پي تي زور ڏئي رهيا آهن ته هو سڌيءَ طرح ڳالهين ۾ شامل ٿين ته جيئن ٻن ڏهاڪن کان جاري تڪرار کي ختم ڪيو وڃي، جنهن ۾ هزارين جانيون ضايع ٿيون ۽ قبائلي علائقي ۾ ماڻهو وڏي پئماني تي بي گهر ٿيا، پر اهو پهريون ڀيرو آهي ته افغان طالبان ان موضوع تي عوامي سطح تي ڳالهائڻ جو اشارو ڏنو آهي، جنهن نه رڳو انهن جي وچ ۾ سڌي سنئين رابطي جو مطالبو ڪيو آهي، پر ان شدت پسند تنظيم کي به جهڪايو آهي. افغان عبوري حڪومت پاران ماضي ۾ ٻنهي جي وچ ۾ ڳالهين کي سهولتون ڏيڻ جون ڪوششون ڪيون ويون هيون، جنهن ۾ پاڪستان کي طالبان کي پناهه ڏيڻ جو الزام ڏيڻ ۽ شدت پسند تنظيم جي خلاف ڪارروائي ڪرڻ لاءِ زور ڀريو هو، پر افغان طالبان ان ڳالھ کي سختيءَ سان رد ڪري ڇڏيو هو ته ٽي ٽي پي افغان سر زمين استعمال ڪري رهي آهي ۽ پاڪستان تي زور ڀريو هو ته هو پنهنجي اندروني سلامتي وارن مسئلن کي حل ڪرڻ جي لاءِ پنهنجي اندر ۾ به ڏسن، پر ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ لاڳاپا ان وقت کان ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيا هئا، جڏهن کان مارچ 2024 ۾ اتر وزيرستان ۾ هڪ آپگهاتي حملي ۾ پاڪستان جي ستن فوجين جي موت جي بدلي ۾ خوست ۽ پڪتيڪا ۾ هوائي حملا ڪيا ويا هئا.

جنگ ۾ ڪو انقلاب ناهي، جنگيون ۽ انقلاب پنهنجي پويان بيواهه ۽ يتيم ڇڏي ٿا وڃن ۽ معيشت کي به تباھ ٿيون ڪن. هاڻي دنيا سمجهي ٿي ته افغانستان ۾ دهشتگرد موجود آهن ۽ القاعده به موجود آهي، پر طالبان پوءِ به دعويٰ ڪن ٿا ته افغانستان ۾ القاعده جو هڪ به ميمبر ناهي. حيرت اها به آهي ته پاڪستان وٽ ڏهه لک مضبوط فوج هئڻ جي باوجود به هو پنهنجي مخالفن کي ختم نه ڪري سگهي آهي. اهڙي طرح ٽي ٽي پي پڻ هن جنگ کي کٽي نه سگهي، پر افغان طالبان جنگ کٽي سگهن ٿا ڇو ته پوري افغان قوم سندن سان گڏ بيٺي آهي، کين کاڌو ۽ پناھ ڏئي ٿي ۽ ٽي ٽي پي ان کي جهاد يا جنگ چئي ٿي، جيڪڏهن اهي نظام (رياست) جي خلاف وڙهندا رهيا آهن، پوءِ به اهي سئو سالن تائين نظام سان وڙهندا رهندا. پاڪستان ۾ تڪرار جي شدت افغانستان جي صورتحال تي اثر انداز ٿئي ٿي. اهو فوري طور تي واضح نه ٿي سگهيو آهي ته ڪنهن اعليٰ شخصيت کي ڪنهن مسئلي تي ڳالهائڻ جي ترغيب ڏني وڃي، جنهن تي افغان قيادت پنهنجي حساسيت جو حوالو ڏيندي عوامي سطح تي بحث ڪرڻ کان پاسو ڪري رهي آهي. پاڪستان جي بيان ڪيل پاليسي هن وقت تائين اها رهي آهي ته اها ٽي ٽي پي سان ڪنهن به سڌي طرح ڳالهين ۾ شامل نه ٿجي توڻي جو افغان (عبوري) حڪومت دوحا معاهدي جي شرطن تحت ٽي ٽي پي خلاف ڪارروائي ڪرڻ جي مجاز آهي. ذريعن موجب پاڪستان بشام ۾ چيني ڪارڪنن جي قتل ۾ ٽي ٽي پي جي ملوث هجڻ جا ثبوت گڏ ڪيا هئا، جيڪي بيجنگ سان شيئر ڪيا ويا ۽ امڪاني طور تي افغان سرڪار کي موڪليا ويا.

پاڪستان سڌي ريت افغان طالبان ۽ حڪومت کي دهشتگرد حملن جو ذميوار قرار ڏئي ٿي. آءِ ايس پي آر پاران جاري ڪيل بيان ۾ اتر وزيرستان ۾ دهشتگرد حملي کانپوءِ جاري ڪيل بيان ۾ چيو ويو ته افغان عبوري حڪومت نه رڳو دهشتگردن کي هٿيار فراهم ڪري رهي آهي، پر ٻين دهشتگرد تنظيمن کي محفوظ پناھ گاهه پڻ فراهم ڪري رهي آهي ۽ پاڪستان ۾ دهشتگردي جي واقعن ۾ ملوث آهي. پاڪستان افغان طالبان جي ڪجھ ڪمانڊرن تي ٽي ٽي پي کي پراڪسي طور استعمال ڪرڻ جو الزام پڻ لڳايو آهي. اها يقينن هڪ سنگين صورتحال آهي ته سرحد پار دهشتگرد حملن ۾ افغان طالبان جي ٽي ٽي پي سان ملوث هجڻ جا پڻ پختا ثبوت مليا آهن. گذريل سال سوين ويڙهاڪن سرحد پار ڪري چترال ۾ پاڪستان جي سيڪيورٽي پوسٽن تي قبضو ڪيو هو. پاڪستان ۾ سيڪيورٽي فورسن لاءِ هڪ ٻيو بنيادي خدشو اهو آهي ته شدت پسند نيٽو فوجن ۽ اڳوڻي افغان فوج پاران ڇڏيل جديد هٿيارن تي هٿ رکي رهيا آهن. سندن ڊگھي لاڳاپن ۽ نظرياتي قربت جي ڪري، افغان طالبان پنهنجن ساٿي جهادين خلاف ڪارروائي نه ڪندا. ان جي بدران انهن جو اصرار آهي ته اسلام آباد ان گروپ سان صلح ڪري، جيڪو پاڪستان ۾ هزارين ماڻهن جي قتل جو ذميوار آهي. در حقيقت پاڪستان کي قائل ڪرڻ لاءِ سفارتي ڪوششن جي ناڪاميءَ کانپوءِ پاڪستان وٽ ڪجھ آپشن آهن.

هڪ وسيع انتشار جا اثر ملڪ جي اندروني ۽ بيروني سلامتي لاءِ تباھ ڪندڙ هوندا. اسان کي افغان طالبان تي دٻاءُ ضرور رکڻ گهرجي، پر سفارتي ڪوششن جا دروازا بند نه ڪرڻ گهرجن. گھٻرائڻ واري رد عمل جي بدران اسان کي وڌيڪ عقلي طور تي سوچڻ گهرجي. ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته افغان طالبان جي اقتدار ۾ واپسي پاڪستان ۾ دهشتگردي جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. تنهن هوندي به پاڪستان طرفان هڪ مربوط حڪمت عملي جي غير موجودگي پڻ ٽي ٽي پي کي وڌڻ جي اجازت ڏني آهي. ٽي ٽي پي ويڙهاڪن جي ڪيترن ئي سرحدي ضلعن ۾ واپسي ۽ سيڪيورٽي چيڪ پوسٽون قائم ڪيون آهن، اهو تقريبن فوجي آپريشن کان اڳ واري صورتحال آهي، اها شايد وڌيڪ خراب ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ ته ويڙهاڪ بهتر منظم نظر اچن ٿا. هن ڀيري ته جديد هٿيارن سان سيڪيورٽي فورسن جي خلاف حملا ڪيا پيا وڃن، جيڪي صورتحال کي منهن ڏيڻ جي عسڪري حڪمت عملي تي سوالن کي جنم ڏئي رهيا آهن، ڇو جو وڌندڙ سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام پڻ شدت پسند گروپ کي متحرڪ ڪري ڇڏيو آهي.

خالد خراساني ٽي ٽي پي جو خوفناڪ ڪمانڊر گهڻو ڪري مارجي ويو آهي يا جي نه ته پوءِ شدت پسنديءَ جي هن اهم ۽ پُرتشدد زندگيءَ کان ٻاهر آهي، هاڻي سوال اُڀري رهيا آهن ته امن جي عمل جي حيثيت ڪهڙي آهي، جو رياست پابندي مڙهيل تنظيم خراساني سان واسطو رکي رهي آهي، جنهن کي افغانستان جي پڪتيڪا ۾ بم ڌماڪي ۾ بم ڌماڪي ۾ ماريو ويو. دهشتگرد گروپ سان تعلق رکندڙ ٻين ڪيترن ئي شخصيتن سان گڏ خراساني جيڪو ڪي پي ڪي جي مهمند قبائلي ضلعي ۾ پيدا ٿيو هو، عبدالولي ٽي ٽي پي جو باني ميمبر ۽ پاڪستان سان امن جو سخت مخالف هيو ۽ جماعت الاحرار گروپ جي اڳواڻي ڪندو هو، هن خود ساختا اسلامي رياست جي بيعت پڻ ڪئي هئي، خراساني هن ملڪ جي خلاف خوني حملن جي هڪ ڊگهي لسٽ جو ذميوار پڻ هو. تنهنڪري جڏهن ڪجھ کيس ياد ڪندا ته انتهائي دهشتگرد سمجهي ڪندا هوندا، ان جي قتل جي ڪري ٿي سگهي ٿو ته ٽي ٽي پي سان ڳالهين تي اثر پوي. پهريون سوال اهو ٿو اڀري ته ان جي خاتمي جو ذميوار ڪير هو؟ هن نقطي تي اهو گهڻو ڪري گمان آهي ۽ رياست جي اداڪارين کان مخالف ويڙهاڪن تائين سندس افغان ميزبانن تائين ٿي سگهي ٿو. آخرڪار ويڙهاڪن جي گندي دنيا ۾ زندگي جي اميد مختصر آهي ۽ طالباني نوڪري جي نوعيت جو مطلب آهي ته هڪ پرتشدد اختتام ملڻ جيڪو هڪ الڳ امڪان آهي.

جيستائين ڪو گروھ مارجڻ جي دعويٰ سان اڳيان نه اچي تيستائين اسان کي خبر نه پوندي ته خراساني کي ڪنهن ماريو. امن وارين ڳالهين جي معاملي تي راءِ ورهايل آهي ته خراساني جي وڃڻ کانپوءِ ڳالهيون ڪهڙي شڪل اختيار ڪنديون. مرحوم دهشتگرد بظاهر پاڪستان سان ڳالهائڻ جو وڏو پرستار نه هو ۽ اڳوڻي فاٽا کي ڪي پي ۾ ضم ڪرڻ جي مطالبي تي انتهائي سخت هو. ان کان علاوه هڪ ٻيو عنصر سامهون آيو، جيڪو شايد ٽي ٽي پي سان ڳالهين کي شڪل ڏيڻ جو امڪان آهي. فوجي ڪمانڊرن جي تبديلي، خاص طور تي ليفٽيننٽ جنرل فيض حميد کي بهاولپور ڪور ڪمانڊر مقرر ڪرڻ هو. جڏهن هو پشاور ڪور جي ڪمانڊري ڪري رهيو هو ته جنرل حميد کي ٽي ٽي پي سان ڳالهين جي پويان محرڪ قوت طور ڏٺو ويو. ڏسڻو اهو آهي ته ڇا پشاور ۾ سندس جانشين ۽ فوجي قيادت شدت پسندن سان امن ڳالهين کي ان ئي جوش سان اڳتي وڌائڻ لاءِ تيار ٿيندي يا نه. رياست هن وقت تائين ڳالهين تي خاموشي اختيار ڪئي آهي. دهشتگرد گروپ پاران هڪ بيان ۾ عمر خالد خراساني جي نام نهاد خدمتن جي سببن کيس ساراهيو ويو هو، پر ڳالهين جي حيثيت بابت ڪجھ به نه هو. يقينن جيڪڏهن ٽي ٽي پي جي اندر وڌيڪ سخت گير گروپ غالب آهن ته پوءِ ڏکيائي ضرور آهي. اسان ته فرض ڪري سگهون ٿا ته ڳالهيون گهڻو ڪري انتشار جو شڪار ٿي وينديون. رياست هميشه دليل ڏنو آهي ته شدت پسندن سان ڳالهائڻ خاص طور تي انهن کي گڏ ڪرڻ لاءِ ڪجھ اضافي شيون يا معافيون تلافيون ڏيڻيون پونديون، جيڪا هڪ خراب ڳالھ آهي. ٻئي طرف امن جي خواهش تمام گهڻي خراب ناهي ۽ رياست وٽ لازمي آهي ته دهشتگردن کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪا حڪمت عملي تيار هجي، جيڪڏهن اهي ڳالهيون ختم ڪرڻ ۽ ٻيهر بندوق کڻڻ جو فيصلو نه ڪن.