بلاگنئون

آئي پي پيز معاهدا معيشت مٿان بار

پاڪستان ۾ آئي پي پيز پاور پلانٽس اسڪينڊل بغير بجلي پيدا ڪرڻ جي مد ۾ اربين روپيا ڪمائي رهيا آهن، جڏھن ته في يونٽ جي صلاحيت مالي سال 24 ۾ 16.22 رپيا في ڪلو واٽ ڪلاڪ مان وڌي وڃي مالي سال 25 ۾ 17.31 روپيا في واٽ ڪلاڪ ٿي ويندي، سماجي تبديلي جي اثرات ۾ چيو ويو آهي، ته آئي پي پيز حد کان وڌيڪ منافعو ڪمائي رهيا آهن، هن جي بجلي خريد ڪرڻ وارن معاهدن پي پي اي ڪو ٽيڪ اينڊ پِي يا مرچنٽ پلانٽس ان کي ٻيهر بحال ڪرڻ ۾ لڳ ڀڳ 52 سيڪڙو حڪومت جي ملڪيت مالي سال 25 جي قيمت سي پي پي جي صلاحيت جي خريداري جي قيمت پي پي ۾ حڪومت جو حصو 49 سيڪڙو چين کان پوءِ پاڪستان اقتصادي راهداري سي پي اي سي جي منصوبن ۾ 36 سيڪڙو ۽ بقايا 15 سيڪڙو نجي منصوبن ۾ 1994 / 1995 / 2002 جي تحت شروع ڪيو ويو هو ۽ 2006 ۾ نجي اميدوار سي پي پي جو 15 سيڪڙو 40 ڪاروباري گروپن جي ملڪيت آهن. پاور سيڪٽر انڪوائري رپورٽ 2020 کان پوءِ 46 آئي پي پيز، سي پي اي سي منصوبن کي ڇڏي ڏيڻ جو باضابطا طور تي حڪومت سان گڏ نئين پي پي ايز تي دستخط ڪيا آهن، ان پراجيڪٽس کي قرض نه ڏنو ويو ته جيئن ان جي صلاحيت گهٽائي سگهجي ۽ گروپ جو اثر به گهٽجي ويندو ۽ نه وري ان جي معاهدن جي توسيع ٿيندي، آءِ پي پيز، پي پي اي ڪي ٻيهر ڳالھ ٻولھ شروع ڪري هن ڳالھ تي اتفاق ڪيو ته هڪ دفعو تجارتي ڪانٽريڪٽ مارڪيٽ سي ٽي بي سي ايم جي ڪاروبار مان واپار واري مارڪيٽ کي منتقل ڪيو وڃي. تنهن هوندي به ڪيترن ئي اعلانات جي رڪارڊ مستقبل جي ويجهو سي ٽي بي سي ايم جي مڪمل ٿيڻ جي اميد ناهي. مسئلا حل ڪرڻ لاءِ مناسب قيمت مقرر ڪئي وڃي، واضح رهي ته ڪا ته راھ ۾  رڪاوٽ آهي جنهن جو امڪاني مفهوم زير بحث آهي. سي پي اي سي ڪوئٽل بنيادي طور تي درآمدي پاور پلانٽس جي انڊيڪس ۾ شامل آهن. اڪنامڪ ميرٽ آرڊر اي ايم او کان اڪنامڪ ميرٽ آرڊر اي ايم او کان گهٽ پوزيشن ۽ سي پي پي تي انٽرفيس پلانٽ وڌي رهيو آهي. سسٽم جي طلب کان وڌيڪ استعمال ٿيل صلاحيت واري حڪومت ۽ صارفين تي مالي بوجھ آهي.

اسان بين الاقوامي ٽياڪڙي معاهدي جي تاريخ کي ياد رکو ٿا. پي پي اي جي دستخط ٿيڻ کانپوءِ ٻيهر ڳالھ ٻولھ مستقبل جي سرمائيڪاري تي منفي اثر وجهڻ جي مترادف هوندي، خاص طور پاڪستان جي معاشيات جهڙوڪ ملڪن پي پي ايز جون شرطون جيئن ته پروجيڪٽ جي لاڳت، ٽيرف، پلانٽ جي ڪارڪردگي، ٽيڪنالاجي ۽ منافعي جي خاڪي کي واضح طور مدنظر رکڻ ۽ تدبير سان قدم کڻڻ جي شرطن کي احتياط سان تيار ڪرڻ ضروري آهي. پي پي ايز تياري هڪ اهڙو ڪم آهي جنهن ۾ مهارت جي ضرورت آهي، هي هڪ اهڙو ڪم آهي جنهن جي نتيجي ۾ بيوروڪريٽڪ حلقن ۾ گهٽتائي ٿي آهي، هي گهٽتائي نجي توانائي جي منصوبن جي تاريخ ۾ بار بار هلائڻ وارو موضوع رهيو آهي، اهو 1994 / 2002 يا 2015 جي جنريشن پاليسي تحت ٿي رهيو آهي. في الحال سڀ جنريشن پلانٽس ملڪي يا پرائيويٽ عوام جي ٽيڪس جي ادائيگي سان ٺهيل آهن، اصل گنجائش ادائگين جي مطابق ۽ دستيابي جي ڪا به نگراني نيپرا جي ذميواري نه آهي. آئي پي پيز پاور سپلائي جي دعوائن ۾ ڪا به سچائي يا تصديق نه آهي، جيئن ته انڪوائري رپورٽ 2020 ۾ نمايان ڪيو ويو آهي، اڪثر مسئلا آئي پي پيز پاران غلط انوائسنگ پي پي ايز ۽ مخصوص شقن جي غلط تشريح انفليٽ انوائسنگ جو سبب بڻجن ٿا. بدقسمتيءَ سان سينٽرل پاور پرچيزنگ ايجنسي گارنٽي سي پي پي اي جي، ڪڏهن به انهن مسئلن جي ڇنڊ ڇاڻ نه ڪئي آهي، جيتوڻيڪ نيپرا پي پي ايز جو جائزو يا منظوري نه ٿو ڏئي، پر پاور پلانٽس لاءِ جنريشن ٽيرف مقرر ڪري ٿو، جنهن تي پي پي ايز کي عمل ڪرڻ گهرجي. ڪيترائي ڀيرا ان جي نااهلي سبب اعليٰ ٽيرف مثال طور امپورٽ ٿيل ڪول پاور پلانٽس لاءِ اعليٰ اپ فرنٽ ٽيرف يا بلڊ اون آپريٽ ۽ ٽرانسفر بوٽ ٽيرف ريجيم تحت بلڊ اون آپريٽ بوٽ پروجيڪٽ جو تعين به ريگيوليٽري نگراني جي غير موجودگي سنگين تشويش آهي. 2020 جي رپورٽ ۾ آئي پي پيز پاران خردبرد ۽ بي ضابطگين جا واضح ثبوت رڪارڊ مان مليا آهن. هي پهريون ڀيرو ناهي اهڙي قسم جون بي ضابطگيون اڳم به منظر عام تي آيون آهن. حڪومت حب پاور ڪمپني حبڪو ۽ ٻين آئي پي پيز 1994 پاور پاليسي خلاف جاچ شروع ڪئي ته حبڪو جي اسپانسرز پاران هڪ ڊگهي مقدمي کان پوءِ حڪومت 16 IPPs جي پي پي ايز تي ٻيهر ڳالھ ٻولھ ڪئي. 2020ع جي انڪوائري کانپوءِ سمورن آئي پي پيز جو تفصيلي آپريشنل ۽ فنانشل آڊٽ ضرور ٿيڻ گهرجي پر ڊگهن هٿن ائين ٿيڻ نه ڏنو. نيپرا کان اڳ واٽر اينڊ پاور ڊولپمينٽ اٿارٽي ۽ اڳوڻي ڪراچي اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني لاءِ ٽيرف سيٽنگ بنيادي طور تي پوري سپلائي چين جنريشن ٽرانسميشن ۽ ڊسٽريبيوشن جي نقد لاڳت جي وصولي لاءِ هئي، موجوده  نيپرا ٽيرف رولز 1998 کان پوءِ واحد خريدار حڪومت تحت لائسنس حاصل ڪندڙ لاءِ جنريشن ٽيرف ٻن حصن جي ٽيرف جي اجازت ڏئي ٿو. هڪ گنجائش چارج ۽ هڪ توانائي چارج ظرفيت جي چارج ۾ شامل آهي، پروجيڪٽ جي قرض جي ادائيگي سود ۽ پرنسپل سميت منصوبي جي زندگي تي برابري تي آپريٽنگ ۽ سار سنڀال جي قيمت جو هڪ مقرر عنصر ۽ پلانٽ جي انشورنس جي قيمت سان لاڳاپيل هوندي. بهرحال هر منصوبي جي زندگي هوندي آهي جيڪا جنريشن ڪمپنيون جينڪوز جيڪي 1980 جي شروعات ۾ ٺاهيا ويا هئا، انهن کي مڪمل ڪيون آهن ۽ اهي گهٽ ڪارڪردگي جي سطح تي هلن ٿيون. اهي جينڪوز اقتصادي طور تي ناگزير آهن ۽ انهن کي سسٽم مان رٽائر ٿيڻ گهرجي ها. رٽائر ٿيڻ جي بدران اهي جينڪوز اڃان تائين سسٽم ۾ آهن ۽ قابليت جي ادائيگي لاءِ اهل آهن.

جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته ملڪ حقيقي وقت جي توازن کي برقرار رکڻ جي صلاحيت کي محفوظ رکن ٿا، ترقي يافتا توانائي مارڪيٽن ۾ چوٽي لوڊ پلانٽ وٺڻ يا ادا ڪرڻ واري پاور پلانٽس کان مختلف آهن. ڪوٽ ادو پاور ڪمپني لميٽيڊ ڪيپڪو جي ريٽائرمينٽ کان پوءِ ڪل انسٽال ٿيل ٽيڪا يا ادائگي جي گنجائش اڃان به 41,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ آهي، جيڪا بيس لوڊ 12,000-12,500MW کان تمام گهڻي آهي. سال سڄو اڪثر غير فعال هجڻ جي باوجود موجوده ظرفيت جي اڌ کان وڌيڪ ظرفيت جي ادائيگي حاصل ڪري ٿي. سسٽم جي طلب کان وڌيڪ نصب ٿيل گنجائش صرف هڪ مالي بوجھ آهي. اونهاري جي چوٽي کي پورو ڪرڻ لاءِ اضافو ڪرڻ تي ڌيان ڏيڻ بجاءِ ڪيش اسٽارڊ شعبي ۾ ڪارڪردگي جي ڪا به مطلب ناهي. هاڻي ته اها گنجائش نصب ڪئي وئي آهي، نون ڪم ٿيل منصوبن جي قرضن کي ٻيهر ڏيڻ بشمول ائٽمي پلانٽ ڪجھ سالن تائين صارفين تي بوجھ گهٽائي سگھي ٿو. جڏهن ته آپريشنل پلانٽس مان ڪانٽريڪٽ ٿيل ظرفيت جو گهٽ استعمال يا غير مناسب ظرفيت جو استعمال بجلي جي صارفين تي هميشه بار رهندو. نئين ٽريف ڊيزائن جي ذريعي صارفين جي بنياد کي وڌائڻ مقابلي واري مارڪيٽ کي ترقي ۽ موثر سسٽم جي آپريشن کي آخري صارفين تي ظرفيت جي ادائيگي جي منفي اثر کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪري سگھي ٿو.