نئين سال 2026-2025 جي بجيٽ تي تجويزن جو سلسلو جاري آهي با خبر ذريعن مطابق دفاعي بجيٽ ٽيڻي ۽ سمورين فورسن جون پگهارون ٻيڻيون ڪرڻ جي تجويز غور هيٺ آهي ۽ اهو به چيو پيو وڃي ته هن سال جي بجيٽ ۾ ترقياتي بجيٽ کي روڪي اُن رقم کي دفاع تي لڳائڻ جو منصوبو جوڙيو ويو آهي. ان ۾ ڪوبه شڪ ناهي ته جنگ اڪثر قومن لاءِ سڀ کان ڏکيو امتحان هوندو آهي. انهن جي عزم، حڪمت عملي، صلاحيتن ۽ سماجي لچڪ کي چئلينج ڪندي آهي. بهرحال حڪمت عملي ۽ هٿيارن کان ٻاهر، ڪنهن به تڪرار ۾ سڀ کان اهم انساني عنصر هوندا آهن. تاريخ ۾ جنگين ثابت ڪيو آهي ته دفاعي صلاحيتون ۽ فوجي اهلڪارن جي ڀلائي صرف فوجي طاقت جو سوال ناهي، پر هڪ اخلاقي ۽ حڪمت عملي جي ضرورت پڻ آهي. دفاعي ٽيڪنالاجي ۽ انفرااسٽرڪچر ۾ ناڪافي سيڙپڪاري جي نتيجي ۾ تباهي واري آپريشنل خطرن ۽ ناڪامين جو نتيجو نڪرندو آهي. ٻي عالمي جنگ کان اڳ، جيڪي ملڪ پنهنجي هٿياربند فوجن کي جديد بڻائڻ کان پاسو ڪندا هئا، انهن کي اڪثر شڪست جو منهن ڏسڻو پوندو هو يا ڊگهين ۽ مهانگين جنگين جو منهن ڏسڻو پوندو هو. مثال طور، ميجنٽا ڊي فرانس لائين جي ناڪامي جزوي طور تي موبائل آرمرڊ يونٽن جي مناسب تياري جي کوٽ جي خطرن کي ظاهر ڪري ٿي. جديد هٿيارن، تربيتي مرڪزن، تحقيق ترقي ۽ جنگي تيارين ۾ مسلسل سيڙپڪاري اهڙين قوتن ۽ فهرستن ڏانهن وٺي وڃي رهي آهي، جيڪي اڀرندڙ خطرن کي منهن ڏيڻ لاءِ چڱي طرح تيار آهن. بشمول جديد ٽيڪنالاجيون جهڙوڪ: ڊرون، سائبر وارفيئر اوزار، درست هٿيار ۽ انٽيليجنس سسٽم، فوجي صلاحيتن کي تمام گهڻو بهتر بڻائي رهيا آهن. آمريڪي فوج پاران ڳجهي ٽيڪنالاجي ۽ درست حملي جي فنڊنگ خليج جنگ ۽ بعد ۾ تڪرارن جي ڪاميابين ۾ فيصلو ڪندڙ ڪردار ادا ڪيو. دفاعي بجيٽ کي ٽيڪنالاجي جي غلبي تي برقرار رکڻ ۽ مخالفن کي روڪڻ لاءِ جدت ۽ موافقت تي زور ڏيڻ گهرجي. جيتوڻيڪ بهتر هارڊويئر جنگيون کٽي سگهي ٿو، اهي ماڻهو ۽ انهن جون دليون ۽ ذهن ئي آهن جيڪي آخرڪار جنگيون کٽڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عالمي تجربو هٿياربند فوجن ۽ انهن جي خاندانن جي ڀلائي جي حمايت ڪرڻ جي اهم ضرورت کي اجاگر ڪري ٿو. جنگ سخت جسماني ۽ ذهني بار ۾ وجهي ٿي ۽ سپاهين جي صحت کي نظرانداز ڪرڻ جنگي تياري کي گهٽائڻ، موت جي شرح کي وڌائي ٿو ۽ ڊگهي مدت جي سماجي قيمت پيدا ڪري ٿو. پهرين عالمي جنگ کانپوءِ ڪيترائي ويٽرن شيل شاڪ جو شڪار ٿيا، جنهن جي ڪري ذهني صحت جي سنڀال تي ڌيان ڏنو ويو. ويٽنام جنگ نفسياتي مدد ۽ نفسياتي بحالي جي اهميت کي وڌيڪ اجاڳر ڪيو. فورسن جي منصفاڻي پگهار، مناسب رهائش، خانداني مدد، تعليم ۽ تفريحي سهولتون لازمي آهن، ڇو ته صحتمند سپاهي ئي ملڪ ۽ قوم جو سرمايو آهي. ان سان گڏ مربوط سرويلنس پروگرام جديد جنگ جي مطالبن لاءِ تيار هڪ متحرڪ ۽ لچڪدار قوت کي فروغ ڏين ٿا. ڇو ته هڪ اثرائتي دفاعي حڪمت عملي ترقي يافته هٿيارن جي حصول کي متوازن ڪري ٿي ۽ انهن کي هلائڻ وارن فوج جي مضبوط مدد ضروري آهي. تاريخ سيکاري ٿي ته انهن مان ڪنهن به عنصر کي نظرانداز ڪرڻ قومي سلامتي کي نقصان پهچائي ٿو. دفاعي منصوبا بندي ڪندڙن کي نه رڳو جديد ٽيڪنالاجي لاءِ وسيلا مختص ڪرڻ گهرجن، پر انهن کي جامع نظامن لاءِ پڻ نظر ۾ رکڻو آهي، جيڪي فردن جي جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ضرورتن کي پورو ڪن. تاريخي طور تي، فوجي ڪاميابين اڪثر قومن کي دفاعي بجيٽ جو جائزو وٺڻ ۽ انهن ۾ نمايان اضافو ڪرڻ تي مجبور ڪيو آهي، جڏهن ته انهن جي هٿياربند فوجن جي پگهارن، پينشنن ۽ ڀلائي کي بهتر بڻايو ويو آهي. اهي قدم هن ورڇ کي ظاهر ڪن ٿا قومي سلامتي ۾ سيڙپڪاري ڪرڻ ۽ انهن لاءِ مناسب انعام فراهم ڪرڻ جيڪي امن ۽ مستقبل جي خطرن لاءِ تيار ٿيڻ لاءِ پنهنجيون جانيون خطري ۾ وجهي رهيا آهن. پاڪستان جي تناظر ۾، پاڪ فوج صرف هڪ فوجي ادارو ناهي، پر قوم جي خود مختياري، سلامتي ۽ سڃاڻپ جو هڪ بنيادي ٿنڀ پڻ آهي. 1947 ۾ پاڪستان جي وجود ۾ اچڻ کان وٺي، فوج ملڪ جي تقدير کي ترتيب ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ان جون خدمتون سرحدي دفاع کان ٻاهر پڻ رهيون آهن، جنهن ۾ قدرتي آفتن ۾ امداد ڪرڻ، قومي ترقي لاءِ ڪم ڪرڻ، دهشتگردي خلاف جنگ، امن ۽ امان جي صورتحال جو ڪم ڪرڻ هجي يا اندروني استحڪام قائم ڪرڻ. پاڪستان جي فورسن مسلسل رياست جي محافظ ۽ پنهنجي ماڻهن لاءِ اتحاد جي علامت طور ڪم ڪيو آهي. فورسن جي بنيادي ذميواري هميشه پاڪستان جي علاقائي سالميت جو دفاع ڪرڻ رهيو آهي. انهن ڪيترن ئي ڏهاڪن کان، بهادري سان ڪيترن ئي ٻاهرين خطرن کي منهن پڻ ڏنو آهي. خاص طور تي 1948، 1965، 1971 ۾ هندستان سان تڪرار ۽ 1999 ۾ ڪارگل تڪرار ۽ تازو 2025 ۾ چند ڏينهن اندر ڀارت کي شڪست ڏئي ڪاميابي پنهنجي نانءُ ڪئي ۽ غير معمولي جرئت ۽ بهادري جو جيڪو مظاهرو ڪيو اهو تاريخ ۾ سونهري اکرن ۾ لکيو ويو آهي. ان سان گڏ دهشتگرديءَ خلاف پيچيده ۽ انتهائي خطرناڪ آپريشن جا سلسلا شروع ڪيا. راهه حق، راهه راست، ضرب عضب ۽ رد الفساد جهڙين مهمن نه رڳو پاڪ وطن کي انتهاپسند گروهن کان پاڪ ڪيو، پر پاڪستان اندر دهشتگرد نيٽ ورڪن جي مرڪزن کي به تباهه ڪيو. انهن آپريشنن لاءِ وسيع هم آهنگي، انٽيليجنس گڏ ڪرڻ ۽ ڏکين علائقن ۾ شديد زميني آپريشن جي ضرورت هئي. هزارين سپاهين پنهنجون جانيون قربان ڪيون، پر انهن همت نه هاري ۽ پاڪستان کي مضبوط رياست بنائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. خاص طور تي سوات، وزيرستان ۽ باجوڙ جهڙا علائقا، جيڪي ڪڏهن تڪرار جا مرڪز هئا، اهي فورسن جي امن امان برقرار رکڻ وارين اڻٿڪ ڪوششن جي ڪري نسبتن مستحڪم ۽ ترقي پذير علائقن ۾ تبديل ٿي ويا آهن. تازو آپريشن بنيان مرصوص هڪ گهڻ رخي حملو هو جنهن ۾ هوائي ۽ روايتي ميزائل حملن کي سائبر جنگ سان گڏ ڪيو ويو. پاڪ فوج، اسٽريٽجڪ فورسز ڪمانڊ ۽ سائيبر يونٽن آپريشن کي گڏيل مرحلن ۾ انجام ڏنو. شروعاتي مرحلي ۾ فتح-1 ٽيڪٽيڪل ميزائيلن جو استعمال ڪندي نشانو بڻايو ويو، جنهن هندستاني فوجي هدفن کي نشانو بڻايو، جن ۾ آدم پور هوائي اڏو، ايس-400 هوائي دفاعي نظام، سرسا هوائي ميدان، برهموس ميزائل ڊپو، دهرانگاري ۾ توپخاني جون پوزيشنون، راجوڙي ۽ قبضي هيٺ ڪشمير ۾ فوجي انٽيليجنس پوسٽن ۽ ڪنٽرول لائين (ايل او سي) سان گڏ ڪيترائي اسٽريٽجڪ هنڌ شامل هئا. ان سان گڏ، پي اي ايف جي-10 سي فائيٽر جهاز، اي اي ايس اي ريڊار ۽ اي آءِ سان ليس، جنگي علائقي جي هوائي حدن ۾ داخل ٿيا ۽ هندستاني جهازن کي منهن ڏئي هڪ نئين تاريخ رقم ڪئي. هائبرڊ جنگ جي هڪ وڏي مظاهري ۾، پاڪستاني سائبر فورسن هندستان جي قومي توانائي خلاف گڏيل حملا شروع ڪيا، جنهن جي ڪري مهاراشٽر ۾ 70 سيڪڙو بليڪ آئوٽ ٿيو ۽ فوجي سپلاءِ متاثر ٿي. سياسي طور تي، هن عمل پاڪستان جي تصوير کي هڪ مضبوط ۽ خود انحصار قوم جي حيثيت سان منظر عام تي آندو، جيڪو ڪنهن به خطري جو فيصلو ڪندڙ جواب ڏيڻ لاءِ تيار آهي. دفاعي بجيٽ ۽ فوجي صلاحيتن بابت ڪجهه اهم حقيقتن کي بيان ڪرڻ ضروري آهي. پاڪستان جو ساليانو دفاعي بجيٽ تقريبن 7 ارب ڊالر آهي، جڏهن ته هندستان جو دفاعي بجيٽ تقريبن 86 ارب ڊالر آهي، جيڪو دفاعي بجيٽ جي لحاظ کان دنيا ۾ پنجين نمبر تي آهي. هڪ پاڪستاني J-10C جهاز جي قيمت تقريبن 40 ملين ڊالر آهي، جڏهن ته هندستاني رافيل جيٽ جي قيمت تقريبن 24 ملين ڊالر آهي. پاڪستاني بحريه جو بجيٽ تقريبن 90 ارب ڊالر آهي، ان جي برعڪس صرف هندستاني بحريه جي INS وڪرانت جي، جنهن جو بجيٽ تقريبن 31 ارب ڊالر آهي. پاڪستان هر سال نوان هٿيار حاصل ڪرڻ تي تقريبن 10 ارب ڊالر خرچ ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان 22 ارب ڊالر خرچ ڪري ٿو. هر سپاهي تي پاڪستان تقريبن 11,363 ڊالر خرچ ڪري ٿو، جڏهن ته هندستان تقريبن 333,57 ڊالر خرچ ڪري ٿو. فوجي پينشن لاءِ پاڪستان جو سالياني بجيٽ تقريبن 2 ارب ڊالر آهي. جڏهن ته هندستان جو تقريبن 17 ارب ڊالر آهي. پاڪستان وٽ تقريبن 1,400 ٽينڪ آهن، جڏهن ته هندستان سنگل ايڊوانسڊ ٽائپ جا 1,700 ٽينڪ آرڊر ڪيا آهن. 2012 کان وٺي، هندستان پنهنجي دفاعي بجيٽ ۾ 748 ارب ڊالر جو اضافو ڪيو آهي ۽ دنيا جا ڪجهه جديد ترين جهاز ۽ هوائي دفاعي نظام حاصل ڪيا آهن. بهرحال بجيٽ، سائيز، انگن ۽ هٿيارن ۾ انهن فائدن جي باوجود، هندستان پاڪستان خلاف 87 ڏينهن جي سرد جنگ ۾ ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيو. هن تناظر ۾، آپريشن بنيان المرصوص ۾ پاڪستاني فوج جي ڪاميابي هڪ قابل ذڪر ڪاميابي طور سامهون آئي آهي. هن آپريشن نه رڳو پاڪستان جي فوجي طاقت ۽ اسٽريٽيجڪ صلاحيتن جو مظاهرو ڪيو، پر 21 هين صدي ۾ جنگ جي بدلجندڙ نوعيت کي به اجاڳر ڪيو. جڏهن ته قوم هندستاني جارحيت جي خلاف هٿياربند فوجن جي آپريشنل صلاحيت جو جشن ملهايو، ان آپريشن کانپوءِ جو ماحول پاڪستان لاءِ چئلينج ۽ موقعا پيش ڪري ٿو ته هو پنهنجي دفاعي بجيٽ جو ٻيهر جائزو وٺي ۽ نازڪ خال کي حل ڪري ۽ پنهنجي فورسن کي جديد بڻائي ته جيئن وقت جي تبديلين مطابق خطرن، ٽيڪنالاجي ۽ آپريشنل گهرجن کي پورو ڪري سگهجي. ان سان مستقبل جي تڪرارن ۾ جديد صلاحيتن جي اهم ڪردار کي اجاڳر ڪرڻ جي ضرورت آهي. هاڻي اڳ کان وڌيڪ ضروري آهي ته پاڪستان کي فوري طور تي پنهنجي سڀني فوجي شاخن جي جديديت کي تيز ڪرڻ گهرجي. ان ۾ ايندڙ نسل جي جنگي جهازن ۽ UAVs حاصل ڪرڻ، گائيڊڊ ميزائل پروگرامن کي وڌائڻ، علاقائي سامونڊي چئلينجن کي منهن ڏيڻ لاءِ بحري صلاحيتن کي اپ گريڊ ڪرڻ ۽ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل خود مختيار جنگي ميداني ٽيڪنالاجين ۾ ترقي ڪرڻ شامل آهن. انهن ترقين لاءِ هڪ مستقل سيڙپڪاري ۽ هڪ ڊگهي مدي جي منصوبابندي جي ضرورت آهي جيڪا صرف هڪ وڏي ۽ بهتر منظم دفاعي بجيٽ جي مدد سان ٿي سگهي ٿي. آپريشن بنيان المرصوص جي هڪ اهم خصوصيت پاڪستان جو سائيبر آپريشن هو، جنهن عارضي طور تي هندستان جي قومي توانائي جي هڪ اهم حصي کي غير فعال ڪري ڇڏيو. ان ڪري هن وقت پنهنجي ڪوتاهين کي درست ڪرڻ وقت جي اهم ضرورت آهي. هن وقت اڀرندڙ علاقائي خطرن ۽ اندروني چئلينجن کي نظر ۾ رکندي قومي سلامتي کي يقيني بڻائڻ لاءِ پاڪستان جي دفاعي بجيٽ ۾ اضافو ڪيو وڃي، ڇو ته ملڪي خود مختياري ۽ استحڪام لاءِ مضبوط دفاع ضروري هوندو آهي. هن وقت معيشت تي تمام گهڻو دٻاءُ وجهڻ کانسواءِ ان کي هٿي ڏيڻ لازمي آهي. ان ڪري حڪومت کي غير ترقياتي خرچن، غير ضروري انتظامي خرچن ۽ آسائشن کي گهٽائڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي. انهن فنڊن کي دفاع ڏانهن موڙڻ سان مالي ذميواري سان گڏ ملڪ جي سيڪيورٽي کي به مضبوط ڪري سگهجي ٿو. پاڪستان کي پنهنجي سائيبر صلاحيتن کي بهتر بڻائڻ ۽ پنهنجين فورسن جي ڀلائي کي يقيني بڻائڻ لاءِ اهم قدم کڻڻا پوندا.
