سنڌ جي ريگستاني علائقن ۾ ذهني بيمارين جي خطرناڪ شرح

سنڌ صوبي جو ريگستاني علائقو ٻن وڏن خُشڪ پٽن ۾ ورهايل آهي، ٿر ۽ نارا ريگستان اهي گڏجي ڀارت سان لاڳاپيل وسيع ٿر ريگستان جو اوڀر وارو حصو ٺاهين ٿا، جيڪو ڏکڻ کان اتر طرف لڳ ڀڳ 300 کان 350 ڪلو ميٽرن تائين پکڙيل آهي. هن علائقي جو ماحول ۽ جاگرافيائي لاڳاپو ڀارت جي راجسٿان جي ريگستاني ضلعن جهڙوڪ: جيسلمير ۽ باڙمير سان آهي. پاڪستان اندر، سنڌ جو ٿر ريگستان لڳ ڀڳ 20 هزار چورس ڪلو ميٽرن تي پکڙيل آهي، جنهن ۾ ٿرپارڪر، اوڀر عمرڪوٽ ۽ ضلعو سانگهڙ جو حصو (خاص ڪري کِپرو تعلقو) اچي ٿو. نارا ريگستان، جيڪو سنڌ جي اتر اوڀر ۾ آهي، لڳ ڀڳ 23 هزار چورس ڪلو ميٽرن تي پکڙيل آهي، جنهن ۾ گهڻو حصو خيرپور ضلعو، سانگهڙ جا ڪجهه علائقا ۽ سکر جا حاشيائي خُشڪ پٽ (جهڙوڪ صالح پٽ) شامل آهن. گڏيل طور سنڌ جي ريگستاني پٽي جي ڪُل ايراضي لڳ ڀڳ 43 هزار چورس ڪلو ميٽر آهي، جيڪا سنڌ ڀارت سرحد سان لڳ هڪ حساس ۽ ماحول جي لحاظ کان نازڪ زميني پٽو ٺاهي ٿي. هي علائقا صرف جاگرافيائي اهميت نه رکن ٿا، پر سخت آبهوا ۽ سماجي، اقتصادي مشڪلاتن سبب صحت، ترقي ۽ انساني ڀلائي جي خاص توجهه گهرندڙ علائقا به آهن.

2023ع جي قومي مردم شماري مطابق، سنڌ جي اهم ريگستاني ضلعن ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، سانگهڙ ۽ خيرپور جي گڏيل آبادي لڳ ڀڳ 78.4 لک آهي. جيتوڻيڪ حقيقي ٿر، نارا ريگستاني حصن ۾ رهندڙن جو انگ ان کان ڪجهه گهٽ هجڻ جو امڪان آهي. شماريات بيورو ۽ ضلعي پروفائلن موجب: ٿرپارڪر ۾ 16.5 لک، عمرڪوٽ ۾ 11.5 لک، خيرپور ۾ 24 لک ۽ سانگهڙ ۾ 21 لک ماڻهو رهن ٿا، جن مان اهم حصو نيم خُشڪ ۽ ريگستاني علائقن ۾ آباد آهي. هنن ضلعن ۾ ساليانو آبادي واڌ جي شرح 1.8 سيڪڙو کان 2.4 سيڪڙو تائين آهي، جيڪو شهري علائقن جي مقابلي ۾ ٿورو گهٽ آهي، پر ديهي رجحانن سان مطابقت رکي ٿو. ان جي ابتڙ، موت جي شرح خاص ڪري ٻارڙن ۽ مائرن ۾ اڃان به وڌيڪ آهي، جنهن جو سبب صحت جون اڻپوريون سهولتون، صاف پاڻيءَ جي کوٽ ۽ غذائي کوٽ شامل آهي. ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ٻارن جي موت جي بلند ترين شرح وارن ضلعن ۾ شامل آهن، جتي ڏڪار ۽ غربت هن مسئلي کي وڌيڪ تيز ڪيو آهي. باوجود اعليٰ موت جي شرح، مجموعي آبادي وڌي رهي آهي، جنهن جو سبب وڌيڪ پيدائش، گهٽ شهري لڏپلاڻ ۽ گڏيل خانداني نظام آهي. وڌندڙ آبادي هن علائقي جي نازڪ وسيلن تي وڌيڪ دٻاءُ وجهي رهي آهي، جنهن ڪري صحت، تعليم ۽ خوراڪ بابت خاص منصوبن جي ضرورت آهي.

اقتصادي صورتحال پڻ تمام ڪمزور آهي: گهٽ في ڪپڙا آمدني، ڪمزور انفرا اسٽرڪچر، صنعتي ترقي جي کوٽ ۽ آبهوا جي تبديليءَ جي خطري هيٺ هجڻ، بار بار ڏڪار، پاڻي جي کوٽ ۽ مارڪيٽن تائين محدود رسائي سبب ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ اوڀر سانگهڙ ۾ روزگار جا ذريعا انتهائي غير يقيني آهن. سراسري گهريلو آمدني قومي غربت جي ليڪ کان گهڻو گهٽ آهي، جتي غربت جي شرح ٿرپارڪر ۽ ڀرپاسي علائقن ۾ 50 سيڪڙو کان مٿي آهي (يو اين ڊي پي رپورٽ 2021ع).

هن گرم ۽ سج سان سڙندڙ پٽيءَ ۾ هڪ لڪل بحران به آهي. ذهني بيمارين جي انتهائي وڌيل شرح. ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، سانگهڙ ۽ خيرپور ۾ لڳ ڀڳ 34 سيڪڙو آبادي ذهني بيمارين ۾ مبتلا هجڻ جو اندازو آهي، جن ۾ ڊپريشن ۽ پريشاني سڀ کان وڌيڪ عام آهن. سنڌ مينٽل هيلٿ اٿارٽي (SMHA) جي اسڪريننگ ۽ طبي ڪيمپن جي انگن اکرن موجب، هي ذهني صحت جو بحران سماجي، اقتصادي ۽ ماحولي مشڪلاتن سان ڳنڍيل آهي.

2022ع کان 2025ع تائين، ايس ايم ايڇ اي ريگستاني ضلعن ۾ “هڪ ڏينهن جي نفسياتي ڪلينڪ پهچايو” مهم هلائي، جتي 4,570 مريضن کي مفت علاج ڏنو ويو. 2,480 مرد ۽ 2,090 عورتون. ڪلينڪي انگن اکرن موجب، ڊپريشن (34.7٪) سڀ کان وڌيڪ عام هئي، پوءِ پريشانيءَ جون بيماريون (11.3٪)، ذهني معذوري (11.9٪)، مرگي (9.02٪) ۽ سوماتوفارم/ڪنوَريَن ڊس آرڊر (8.61٪).  ميدان مان حاصل ٿيل شاهدي ظاهر ڪري ٿي ته ابتدائي ۽ جبري شاديون، عورتن تي تشدد، تعليم کان محرومي ۽ غربت ذهني بيمارين جا اهم سبب آهن. يو اين ايف پي اي (2021) موجب، پاڪستان ۾ 20-24 سال جون 18٪ عورتون 18 سال کان اڳ شادي شده ٿي ويون ۽ ديهي سنڌ، خاص ڪري ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ۾، شرح تمام وڌيڪ آهي. يونيسڪو (2023) موجب، سنڌ ۾ 5-16 سال جي 52٪ ڇوڪريون اسڪول کان ٻاهر آهن، جڏهن ته ٿرپارڪر ۾ عورتن جي شرح خواندگي رڳو 23٪ آهي. ايس ايم ايڇ اي جي خودڪشي ميپنگ (2016-2020) موجب، ٿرپارڪر ۾ 79، عمرڪوٽ ۾ 64 ۽ سانگهڙ ۾ 66 خودڪشيون ٿيون، جن ۾ وڏي حصي ۾ عورتون شامل هيون.

زندگيءَ جا چئلينج:

هنن ويران ڳوٺن ۾ رهندڙ ماڻهن لاءِ بقا روزاني آزمائش آهي. تيز گرمي، بنجر زمين ۽ بي ترتيب برسات زندگي جا انگ اکر طئي ڪن ٿا. صاف پاڻي، خوراڪ ۽ مستحڪم آمدني جي کوٽ ذهني دٻاءُ کي وڌائي ٿي.

اقتصادي ۽ ماحولياتي دٻاءُ، غربت جي شرح 50٪ کان وڌيڪ، ڪمزور روڊ ۽ مارڪيٽ تائين رسائي، بار بار ڏڪار ۽ پاڻي جي کوٽ، ذهني صحت- نظر انداز ٿيل ميدان، نفسيات جي ماهرن ۽ مرڪزن جي کوٽ، مدد وٺڻ تي سماجي بدنامي، شعور جي کوٽ ۽ علامتن جي رپورٽ نه ٿيڻ، ضلعي سطح تي انگ اکر (2022–2025).

ٿرپارڪر: ڊپريشن 33٪، ذهني معذوري 14.4٪، مرگي 11.2٪، پريشاني 6.4٪. عمرڪوٽ: ڊپريشن 48.5٪، مرگي 10.7٪، پريشاني 7.3٪. سانگهڙ: پريشاني 32.81٪، ڊپريشن 29.4٪. خيرپور: پريشاني 31.22٪، ڊپريشن 25.95٪. آگاهي حڪمت عملي، ذهني صحت جون موبائل ڪلينڪون ۽ مستقل مرڪز، ڏڪار مزاحمتي فصل ۽ روزگار جا متبادل ذريعا، عورتن ۽ نوجوانن کي تعليم ۽ قانوني تحفظ، منشيات جي روڪٿام ۽ بحالي مرڪز، آبهوا موافق انفرااسٽرڪچر (پاڻي ذخيرا، برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ). آخر ۾ ماهرن جو چوڻ آهي ته غربت، آبهوا جي دٻاءُ ۽ صنفي ناانصافي کي ختم ڪرڻ تائين هي بحران جاري رهندو. منظم طريقي سان فنڊنگ ڪري مقامي ثقافت سان هم آهنگ حڪمت عملي ئي سنڌ جي ريگستاني علائقن کي بقا کان خوشحالي ڏانهن آڻي سگهي ٿي.